Gé Vaartjes maakt bloemlezing over Godfried Bomans

Door Jordi Smit

Voor Vaartjes betekende het samenstellen van de bloemlezing opnieuw beginnen, ook al had hij alles al eens onder ogen gehad. Teksten die hij jarenlang niet had gelezen, kwamen weer voorbij en vroegen om een nieuwe afweging. “Ik heb uiteindelijk een keuze gemaakt uit voornamelijk stukken die lang geleden in de krant hebben gestaan en nooit meer in boekvorm zijn verschenen. Er zitten ook een paar teksten in die al eens zijn gebundeld, maar zo goed zijn dat ze er gewoon weer in móésten. Het is mijn persoonlijke keuze, met als titel Bomans op z’n best.”

In de bloemlezing staan veel columns die Bomans schreef voor De Volkskrant en die een scherp beeld geven van hun tijd. Ze laten zien hoe hij zich mengde in alles wat hem bezighield, van maatschappij tot literatuur en cabaret. “Die columns uit de jaren ‘50 zeggen ontzettend veel over de geschiedenis en de tijd van toen. Ze zijn ongelooflijk goed geschreven. Hij schreef over de maatschappij, over literatuur, over cabaret, eigenlijk over alles wat zich aandiende, en altijd met een enorme beheersing van taal.”

Schandaal

Een van de meest indringende stukken in het boek gaat over een politiek schandaal rond een nieuw Tweede Kamerlid dat tijdens de oorlog fout bleek te zijn geweest. Bomans rekent daar genadeloos mee af, zonder zijn scherpte te verliezen. “Hij schrijft metaforisch dat er verkeerd gevuurd is in de Kamer en eindigt met de zin: ‘Mocht de neiging om nog een derde keer te vuren onbedwingbaar in u naar voren komen, richt dan goed in het midden van uw voorhoofd en tussen de ogen. Velen van hen die voor deportatie werden aanbevolen zijn u hierin voorgegaan.’ Dat is ongelooflijk scherp en tegelijkertijd volkomen begrijpelijk in die tijd, relatief kort na de oorlog.”

Ook bij maatschappelijke misstanden buiten de politiek liet Bomans zijn stem horen, bijvoorbeeld bij excessen rond ontgroeningen. Zijn morele verontwaardiging klinkt daarin onmiskenbaar door, als studenten dreigen om ‘Dachautje te spelen’. “Hij eindigt zo’n column met de oproep dat alle betrokken studenten uit het bestuur gezet moeten worden. En dan schrijft hij: ‘Dat zou een postuum saluut zijn aan de 3 miljoen doden die dit spel reeds eerder gespeeld hebben.’ Die woordspeling is keihard, maar precies raak.”

Grapjas

Vaartjes benadrukt dat Bomans vaak wordt gezien als grapjas, terwijl zijn werk veel breder en serieuzer is dan dat imago doet vermoeden. Juist die combinatie maakt hem zo interessant. “Hij schrijft op een speelse manier, maar kan ook ineens heel serieus zijn. Begin jaren ‘70 schrijft hij bijvoorbeeld over het milieu en zegt dan: ‘Nagenoeg alle ellende in de wereld is voortgekomen uit het nalaten van dingen waarvan we wisten dat ze goed voor ons zouden zijn.’ Dat is nog altijd pijnlijk actueel.”

Wat Vaartjes vooral bewondert, is de manier waarop Bomans kritiek wist te leveren zonder nodeloos te kwetsen. Zijn ironie was subtiel en doordacht, nooit bot. “Hij was kritisch, maar altijd subtiel. Tegenwoordig zijn columnisten vaak heel rechtstreeks, terwijl Bomans iemand volledig belachelijk kon maken zonder hem direct aan te vallen. Hij had ook altijd een gezonde vorm van twijfel en had een hekel aan mensen die dingen zeker wisten.”

Volgens Vaartjes schuilt de kracht van Bomans in een bijna perfecte stijlbeheersing. Elk woord staat op zijn plaats en draagt bij aan het geheel.
“Hij kan ongelooflijk scherp formuleren, ieder woord doet ertoe en het is tegelijkertijd ongelooflijk geestig. Dat inspireert enorm, ook nu nog.”

Sonneveld

Intussen zit Vaartjes zelf niet stil en is hij alweer aan een nieuw biografisch project begonnen, ditmaal over Wim Sonneveld, een tijdgenoot en goede bekende van Bomans. “Het is een prachtig onderwerp en een heel andere man. De erfgenaam van Sonneveld is akkoord met mijn plan, dus ik kan beginnen. Ik ben ontzettend nieuwsgierig naar wat ik allemaal ga tegenkomen.”

De bloemlezing ligt in de winkels en kost 24,99 euro.

Dit bericht is ook gedeeld via ons WhatsApp-kanaal van gemeente Alphen aan den Rijn. Ook razendsnel het laatste nieuws in je app? Volg het Rodi-kanaal nu (anoniem) via deze link.