Waar komt het gemeentewapen van Alphen aan den Rijn vandaan?
ALPHEN - Wapens werden in de Middeleeuwen al gebruikt als herkenningstekens voor ridders en families en later voor landen. Om bij gevechten en bijeenkomsten herkenbaar te zijn, plaatsten zij op hun wapens (vooral hun schilden) afbeeldingen van dieren en voorwerpen in bepaalde kleuren. Niet zo vreemd dat gemeenten aan het begin van de negentiende eeuw ook een wapen als symbool kregen.
Door Redactie Ons Erfgoed
Dat geldt ook voor de gemeente Alphen aan den Rijn die in de loop van de tijd ontstond door een samengaan met andere gemeenten. Met welk gemeentewapen wordt nu voor die huidige gemeente gebruikt en hoe komen we daar aan, is de vraag. De eerste fusie dateert van meer dan honderd jaar geleden toen Aarlanderveen, Alphen en Oudshoorn werden samengevoegd tot Alphen aan den Rijn. In 1964 werd de gemeente Zwammerdam daaraan toegevoegd en in 2014 kwamen de gemeenten Boskoop en Rijnwoude erbij. De toenmalige gemeente was overigens ook al een fusiegemeente, ontstaan in 1991 door een samenvoeging van Benthuizen, Hazerswoude en Koudekerk aan den Rijn.
Identiteit
Zeker bij de laatste fusies werd het belangrijk gevonden dat de identiteit van de verschillende kernen/dorpen (ook van de voormalige gemeenten) behouden zou blijven. Een belangrijk symbool van eigen identiteit is het gemeentewapen, eigenlijk een traditionele vorm van een logo. Afbeeldingen op een gemeentewapen verwijzen soms naar de naam of de geschiedenis van de gemeente of naar patroonheiligen en vaak verwijst het symbool in het wapen naar een adellijke familie die het in het dorp eerder voor het zeggen had. Hoewel sommige stads- of dorpswapens al veel ouder waren, werden de gemeentewapens pas officieel rond 1815 vastgesteld. Dat gebeurde toen bij Koninklijk Besluit na een advies van de Hoge Raad van Adel, een door koning Willem I ingestelde organisatie. Na tweehonderd jaar is dit nog steeds gebruikelijk bij het vaststellen van een gemeentewapen.
Het huidige wapen van de gemeente Alphen aan den Rijn is vastgesteld bij Koninklijk Besluit van 6 februari 2014. Het bevat een ‘schuinbalk’ in de vorm van een golvende baan die de Oude Rijn en de Gouwe. Op de bovenste helft van het wapenschild staat een ster afgebeeld en op de onderste helft een burcht. Het zijn niet zomaar ‘leuke’ symbolen, want ze hebben vaak een historische achtergrond. Alleen de ‘schuinbalk’ is een nieuw element, maar de ster en de burcht verwijzen rechtstreeks naar de wapens van in ieder geval twee voormalige gemeenten. De ster is afkomstig uit het oude wapen van Alphen (toen nog zonder ‘aan den Rijn’). Oorspronkelijk is dit het wapen van de familie Van Alphen, een zijtak van de familie Van Kralingen die de ster als familiewapen gebruikte.
Gemeentewapen Boskoop
De burcht is overgenomen uit het gemeentewapen van Boskoop. Het symbool van de burcht is oorspronkelijk een verwijzing naar het wapen van Rijnsburg, omdat de abdij van Rijnsburg eigenaar was van de ambachtsheerlijkheid Boskoop. Deze ambachtsheerlijkheid was de eerdere bestuursvorm van een gemeente. Het aardige is dat de ster ook voorkomt in het voormalige wapen van de gemeente Rijnwoude. Dat verwees naar de sterren in het wapen van Hazerswoude. De burcht komt ook voor in het wapen van de gemeente Zwammerdam. In dat wapen is op de burcht een zwaan afgebeeld en daarmee is het een verwijzing naar de oude naam van het dorp, Swadenburgerdam.
Daarmee bevat het huidige gemeentewapen van Alphen aan den Rijn eigenlijk verwijzingen naar vier oude gemeentewapens. Niet alle voormalige gemeenten zijn echter meer te herkennen in het nieuwe gemeentewapen. Er zijn namelijk geen verwijzingen meer naar Benthuizen en Koudekerk. De hoorn uit het wapen van Oudshoorn keerde niet terug en er herinnert ook niets meer aan het vroegere gemeentewapen van Aarlanderveen. Dat wapen was misschien wel het meest bijzondere van de acht oorspronkelijke wapens.
Op het wapenschild van Aarlanderveen kwamen twee gekruiste zwaarden en een hoorn voor, maar het meest in het oog springend was wel het centraal afgebeelde doodshoofd. Dat was overgenomen van een familiewapen, zoals dat ook bij het Alphense gemeentewapen gebruikt werd. In dit geval ging het om de familie Van Mandersloo. Het wapen werd gebruikt door Ernst van Mandersloo, die het ambacht Aarlanderveen kreeg als betaling voor militaire diensten die hij in de Tachtigjarige Oorlog had verleend. En zo heeft de huidige gemeente Alphen aan den Rijn een gemeentewapen met een mooie en lange geschiedenis.
