Amsterdam kantelde in de loop van de eeuwen meer dan eens

Door Hans Straeter

Het gesprek begint bij het begin van Amsterdam. Bas Kok: “Wat we vieren is natuurlijk het tolprivilege van 27 oktober 1275. Toen heeft graaf Floris de Vijfde het tolprivilege gesloten met Amsterdam en dat is het oudste nog bestaande document wat er in Amsterdam is en waarin de naam van Amsterdam wordt genoemd. Zo’n document is het bewijs tot er op een gegeven moment een ouder document opduikt.

Rond de twee kanten van de Amsteloever waar de eerste inwoners hebben gewoond zijn potresten en voorwerpen gevonden en dat gaat terug tot het midden van de twaalfde eeuw; dus rond 1150. Dat kunnen we niet helemaal op de tien jaar exact dateren, maar het is toch wel ergens in die periode geweest. Dat is bijna negen eeuwen geleden. Het wordt alom redelijk erkend dat Amsterdam ouder is dan dat tolprivilege. Ook de dorpen die in een ring om Amsterdam heen liggen, waren er al. Dan gaat het bijvoorbeeld om de Waterlandse dorpen, Sloten en Ouderkerk aan de Amstel. Dat soort dorpen bestonden allemaal nog voor het tolprivilege.”

Allerheiligenvloed

Bas Kok: “Mijn veronderstelling is dat Amsterdam is begonnen als een cirkel van veendorpen om de latere oude stad heen en dat op een gegeven moment doordat Amsterdam steeds gunstiger aan het water kwam te liggen die veenkolonisten naar die plek zijn getrokken; dus als een soort implosie. Van buiten naar binnen. Normaal begint een stad met een kern en groeit dat van binnen naar buiten, maar bij Amsterdam zie ik een omgekeerde beweging. Dat is een bijzonder gegeven van Amsterdam. De reden heeft ermee te maken dat het IJ pas na 1170 is gekomen; na de Allerheiligenvloed. Dus de eerste inwoners waren er al rond 1150 of 1160 en die dorpen eromheen waren er ook al. Soms nog eerder, soms al rond het jaar 1000. Toen na de Allerheiligenvloed het IJ ontstond, kwam dat stukje waar nu het Rokin, de Dam en het Damrak is als een soort binnenhaven heel gunstig te liggen met een verbinding naar de Zuiderzee. Dat verhaal is eigenlijk heel belangrijk als het gaat om het ontstaan van Amsterdam.”

Favoriete eeuw

Het boek ‘Gogme - Hoe Amsterdam een wereldstad werd’ beslaat de geschiedenis vanaf de twaalfde eeuw tot heden en de nabije toekomst. De vraag die daarbij opkomt is of dit al schrijvend heeft geleid tot een voorliefde voor een bepaalde eeuw?

Bas Kok: “In 2016 heb ik ‘Oerknal aan het IJ geschreven.’ Daar zit dat verhaal in van het ontstaan van Amsterdam. Waar ik nog niet zoveel aandacht aan had besteed, is de negentiende eeuw. Ook niet aan andere eeuwen. ‘Gogme’ gaat over heel Amsterdam. Noord speelt er een flinke rol in, maar ook de andere kant van het IJ speelt een rol. Ik begon een liefde te ontwikkelen voor de negentiende eeuw want dat was zo’n treurige eeuw met zoveel ziekte, dood en verderf. Dat was de allerslechtste eeuw die we gehad hebben met een propvolle stad op dan nog een heel klein gebiedje. Het zat allemaal binnen de grachtengordel gepropt, maar er is heel veel gebeurd. Dat noem ik dan de ‘kanteling’ dat Amsterdam zijn gezicht afwendt van het IJ aan het eind van de negentiende eeuw en zich kantelt naar Amsterdam-Zuid en daar allemaal cultuurpaleizen neerzet zoals het Concertgebouw, het Rijksmuseum, het Paleis voor Volksvlijt en van wat toen de industriële achterkant van Amsterdam was, maken ze opeens de voorkant en van wat vroeger de voorkant was, het gezicht stond aan het IJ, maken ze de achterkant. Dat werd een soort industriegebied. Dus de bordjes werden verhangen. Dat vind ik een heel bijzondere eeuw; die negentiende eeuw. De kantel-eeuw noem ik het in mijn boek.”

Opnieuw gekanteld

Omdat we er nog middenin staan, is het niet eenvoudig om de geschiedenis van deze tijd te beschrijven. Toch krijgt ook onze eeuw aandacht in het boek. De afgelopen decennia vindt opnieuw een opmerkelijke ontwikkeling plaats. 

Bas Kok: “In de negentiende eeuw is Amsterdam gekanteld van de IJzijde naar de Zuidkant, naar de Weteringschans. Nu zie je dat Amsterdam weer helemaal is teruggekanteld door eigenlijk dezelfde gebeurtenis van het bouwen van meer dan tien cultuurpaleizen. Precies hetzelfde is gebeurd rond het jaar 2000. Toen is het Eye Filmmuseum gebouwd, het Muziekgebouw aan het IJ, de A’dam Toren, NEMO, de OBA aan het Oosterdok, het Pontsteigergebouw. Dus er zijn ook enorm grote cultuurgebouwen aan het IJ gezet. Als gevolg daarvan is de stad weer helemaal naar het IJ gekanteld. Je zou kunnen zeggen met SAIL was maar één plek continu in alle landelijke media; dat was het stuk achter het Centraal station en ook wel Noord. Dan zie je dat die stad eigenlijk weer teruggeklapt is. Daar ben ik me wel goed bewust van geworden door het schrijven van ‘Gogme.’

Noord College Tour

De vierdelige Noord College Tour is gratis en vindt plaats op vrijdagen tussen 16.00 en 18.00 uur. De aftrap is op 19 september als Bas Kok je vanaf Buiksloterweg meeneemt over de historische Volewijck. Daarna is er college op 3 (NDSM), 17 (Buikslotermeerplein) en 31 oktober (dorp Nieuwendam). Aanmelden kan door te mailen naar info@baskok.nl In principe schrijven deelnemers zich in voor de hele reeks, maar elke bijeenkomst is ook afzonderlijk te bezoeken en te begrijpen zonder voorkennis van het eerdere college. Aanmelden is verplicht maar de collegereeks vereist geen startkwalificatie. De studiebanken hoef je niet in, maar gemakkelijke schoenen komen wel van pas. Tijdens de serie leer je waarom juist Noord onderdeel is van de ontstaansgeschiedenis van Amsterdam.