Lezing brand Ruïnekerk: ‘Over de brand van 450 jaar geleden’

Cultuur
Harry de Raad in een van zijn dribbels over het podium
Harry de Raad in een van zijn dribbels over het podium (Foto: Ed Bausch)

BERGEN - De historische Ruïnekerk van Bergen, een symbool van veerkracht en geschiedenis, wordt opnieuw het toneel van een intrigerend mysterie. Op 21 of 22 februari, in het turbulente jaar 1572, verlichtten vlammen de nachtelijke hemel, maar de exacte datum blijft een raadsel. 

door Ed Bausch

Was het 21 of 22 februari dat de Ruïnekerk brandde?

Als een acteur kroop hij soms, met een dribbel over het podium van de Ruïnekerk, in de huid van de Geuzen, van de Spanjaarden en vele anderen die een rol speelden in de roerige jaren rond het beleg van Alkmaar. We spreken 1572-1574. Harry de Raad was archivaris van het Regionaal Archief Alkmaar en bracht onlangs een boek uit over die periode. Dat viel niet onaardig samen met de herdenking van 450 jaar Ruïnekerk. Dus had hij de uitnodiging aangenomen om op 22 februari, dat zou de dag geweest zijn dat 450 jaar geleden de brand werd gestoken in de Ruïnekerk. Terwijl hij, zo ging het gerucht, zeker leek te weten dat het een dag eerder geweest zou zijn.

Willem van Oranje

In zonder meer een spannend betoog, waarin hij ook behoorlijk over zijn tijd tot de pauze ging, schilderde hij de ontwikkelingen, de golven van strijd, met soms de Spanjaarden aan de winnende hand, soms de Geuzen. In 1555 was Koning Philips Heer der Nederlanden. Hij voerde strijd met, jawel Willem van Oranje. Er was tussendoor een Hagepreek, door Jan Arends, er was angst voor een Beeldenstorm, die ook kwam. Alva moest namens de Spaanse koning de orde komen herstellen, als Landvoogd met een tyranniek bewind. In 1568 viel Willem van Oranje binnen., het lukt hem niet Alva te verslaan. In 1571 kwamen de Watergeuzen aan land. Felle strijd. Met de Hugenoten deed Van Oranje in 1572 een nieuwe poging. Alva teruggetrokken, Enkhuizen was weer Oranje, Hoorn volgde, Alkmaar. Alva toch weer terug, eind augustus startte hij de belegering van Alkmaar. Maandenlang zagen de inwoners van binnen de muren de opstelling van de kanonnen zich uitbreiden.

Aarden wallen

In plaats van muren bouwden ze aarden wallen om de kogels tegen te houden. Als een muur kapot is er een bres. Een gat in een aarden wal is gauw weer dicht te scheppen, niet? De Abdij van gesloopt voor de stenen. Er was een springvloed, alles onder water. Op 18 september gingen de kanonnen los, kijk naar het Huis met de Kogel tegenover de Waag. Toch lukte het de Spanjaarden niet. Pas op 8 oktober was Alkmaar echt ontzet.

Uitzonderlijk iconisch monument

Bergen lag wat buiten de linies. Er waren nog lang Spanjaarden in de hele kustregio. Het was een onrustige tijd, nog in 1574. Vele kerken werden in brand gestoken. Harry de Raad heeft in het dagboek van Wouter Jacobs gelezen dat deze op 22 februari rept over een brand in Bergen. Dat zou dan het bewijs zijn dat de brand een dag eerder is aangestoken. De Raad bewaarde dit tot de allerlaatste minuten van zijn lezing. In de allerlaatste seconden schilderde hij nog wie het gedaan zou kunnen hebben en waarom. De Geuzen, misschien om te voorkomen dat er Spanjaarden in zouden gaan wonen? Maar de Spanjaarden vernielden ook veel andere kerken in de kuststreek….het zal ‘blowing in the wind’ blijven. Een deel van de kerk bleef staan, ongeveer de huidige kerk, de muren bleven ook staan en juist die maken Bergen in Nederland tot een uitzonderlijk iconisch dorp. In 1582 stortte alsnog de toren in, het schijnt te hebben geklonken als kattengejank. De herbouw van de restanten tot ‘Ruïnekerk’ was van 1594-1597. Dit alles in een notendop. Lees er vooral, voor de complete feiten, de boeken over na. Zeker het boek van Harry de Raad.