Barre Praat - Over onze streektaal (99)

Dit stuk gaat over twee woorden die veel gemeen hebben: urft en ruft.

In nummer 42 (7/10/21) schreef ik er al wat over.

U ziet zo wel dat ze allebei vier letters hebben en ook vier dezelfde letters.

Minder opvallend is dat ze beide min of meer in een taboesfeer gebruikt worden. En, heel merkwaardig, dat heeft gevolgen voor de woorden. Ga ik uitleggen.

Eerst: urft. Dat woord staat niet in Van Dale. En: in maar enkele van mijn dialectwoordenboeken. Op internet vind ik het ook al niet. Toch: het is een zelfstandig naamwoord dat onder strekelingen wel degelijk bekend is. Betekenissen: aanslag, viezigheid in b.v. een gootsteen die lang niet is schoongemaakt. En: aangegroeid vuil op het lijf van iemand die zich niet goed verzorgt. Ik vermoed: dat het een de-woord is. Als ik bij lezingen naar het woord vraag, krijg ik meestal geen reactie. Logisch: mensen schamen zich.

Dan: ruft. Dat is bekender, staat wel in Van Dale. Betekenis: scheet, wind. Ook hier is natuurlijk schaamte in het spel. Soms dan. Het rijmpje dat hierbij past, even grappig als onfris: ‘Een harde die klinkt/ en een zachte die stinkt’..

Wat is nu de invloed van het taboekarakter?.

Bij urft: bij vergelijkbare woorden heb je in de loop van de tijd een ontwikkeling van ‘urf/urv’ naar ‘erf/erv’ gehad. Eerst: ‘wurft’ later ‘werft’; eerst ‘vurf’ later ‘verf’; en ‘wurvel’ (draaihoutje om een deur te sluiten) werd ‘wervel’; ‘bedurfelijk’ ‘bederfelijk’. En ik vermoed nu dat ‘urft’ zich niet op de gewone manier heeft ontwikkeld - door het taboekarakter.

Bij ‘ruft’ lijkt iets soortgelijks aan de hand. De combinatie ‘-ft’ is een oudere vorm, in eeuwenoud Nederlands gewoon en in het Duits (D) en het Engels (E) bewaard gebleven. Maar in jonger Nederlands tot -cht geworden. Je had voeger ‘graften’ in Delft (gegraven wateren), nu: grachten.

Vergelijk verder: stichten (ww) - D: stiften; lucht - D: Luft; kracht - D Kraft; achter - E after.

Bij ‘ruft’ zou je dan dus ‘rucht’ verwachten - maar nee. Maar bij: gerucht (geluid dat de stilte verstoort) vind je wel de gewone verandering.

Al met al lijkt het er dus op dat de gebruikssfeer van een woord soms bepalend is voor de ontwikkeling ervan. Heel merkwaardig!

Henk Tetteroo

Reacties blijven heel hartelijk welkom. Schrijf naar: Boliviastraat 20, 2622 BL DELFT. Of mail naar: H.Tetteroo@gmail.com. Iedereen krijgt antwoord.