Bart Middelburg schrijft biografie over Jeanne, het ‘gevaarlijkste wijf van Amsterdam’

Nieuws
Bart Middelburg dook in het leven van gewetenloze intrigante Jeanne die tijdens de Tweede Wereldoorlog veel slachtoffers heeft gemaakt.
Bart Middelburg dook in het leven van gewetenloze intrigante Jeanne die tijdens de Tweede Wereldoorlog veel slachtoffers heeft gemaakt. (Foto: Evert Ruis)

PURMEREND – Ruim dertig jaar geleden stuitte de Purmerendse onderzoeksjournalist/schrijver Bart Middelburg voor het eerst op de naam Jeanne de Leugenaarster. “Zo’n bijnaam, dan ben ik verkocht. Waarover heeft ze dan gelogen, wat heeft zij uitgespookt?” Het duurde even, maar na zijn verfilmde bestsellers De Dominee, over maffiabaas Klaas Bruinsma, en Riphagen, onderwereld topman en oorlogsmisdadiger, zag in 2009 het verhaal van Jeanne het licht. Onlangs kwam er een compleet herziene versie van Jeanne de Leugenaarster, aangevuld met enorm veel nieuwe informatie uit vrijgegeven archieven. Daarin komt de schade die ‘het gevaarlijkste wijf van Amsterdam’ in de jaren ‘20, ‘30 en ‘40 van de vorige eeuw, had aangericht nog gruwelijker naar boven.

Jeanne, officieel Adriana Valkenburg, was hoerenmadam, prostituee, oplichtster, dief en jodenverraadster. “Jeanne heeft meer dan 70 slachtoffers gemaakt met haar verraad”, vertelt Bart. “Vijftien jaar geleden kon ik nog niet alles terugvinden, maar nu wel omdat meer archieven en ook dossiers van de reclassering openbaar zijn geworden. Daar kwam zoveel nieuwe informatie uit dat ik dat eerste boek helemaal op zijn kop heb gezet en gewoon weer opnieuw ben begonnen.”

Vooroorlogse penoze

Voor Bart was het bevredigend om alles te achterhalen wat er gespeeld heeft en het hele verhaal nu echt rond te krijgen. Of zij een boek verdiende is de vraag, maar haar slachtoffers zeker. “Zij hebben allen een eigen paragraaf, om goed te kunnen beschrijven wat er met hen is gebeurd. Complete families zijn verdwenen door haar toedoen. En hoewel Jeanne met het smerigste verraad de zwartste bladzijde van de oorlog vertegenwoordigt, is het toch een leuk boek geworden al zeg ik het zelf.” Het boek gaat verder dan alleen Jeanne. In de inleiding schetst Bart het milieu van de vooroorlogse Amsterdamse penoze, ‘donker Amsterdam’ en door het boek heen hoe zij zich tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben gedragen. Bart: “Er waren in dat milieu enorme verschillen. Zo had je Riphagen die volop collaboreerde met de Duitsers. Maar je had ook Witte Nelis, een beruchte brandkastenkraker, die dat niet wilde en gewoon verder ging met zijn eigen stiel. Van Witte Nelis heb ik tijdens het schrijven enorm genoten, hij laat zien hoe het ook nog kon. Maar waar Riphagen uiteindelijk overal mee wegkwam werd Witte Nelis opgepakt door de Duitsers en geëxecuteerd. In dit boek lees je kortom wat er in WOII in Amsterdam echt is gebeurd en wat niet voorkomt in de originele geschiedschrijving over de oorlog.”

Ze had een zesde zintuig voor hoe ze mensen kon misleiden en was volledig gewetenloos

Verraad

Door de vrijgegeven archieven kon Bart contact zoeken met meer slachtoffers, familieleden en getuigen die nog in leven zijn. Hij kreeg verhalen en zelfs foto’s. “Alles gaat dan veel meer leven. En het zijn vaak buitengewoon traumatische dingen. Zo werkte Jeanne voor de Sicherheitsdienst samen met Daan Blom, een Joodse verrader. Omdat Blom Joods was vertrouwden andere Joden hem. Hij liet ze onderduiken bij Jeanne die ze volledig financieel uitkleedde. Als er niets meer te halen viel belde ze de SD dat ze een inval konden komen doen. Dat laat al zien wat een intrigante het was. Ze misleidde én de Joden én de SD, alleen maar om ondertussen haar zakken te vullen. De communistische verzetsgroep CS-6 ontdekte dat Blom fout was en heeft hem, overigens met hulp van Blom’s zwager Jan Lemaire sr., geliquideerd.  Dat zijn van die heftige zaken die je 70 jaar na dato nog ‘s ontdekt. Die familie Lemaire heeft daar altijd over gezwegen.”

Gewetenloze intrigante

Barts grootste vraag in het onderzoek naar Jeanne was: Wat bezielde haar? “Ze was niet vies van geld maar dat was geen hoofdreden”, zegt hij. “Ze was niet antisemitisch, want ze was getrouwd met een Joodse man, en had daarna nog twaalf jaar een relatie met een andere Joodse man. Het was niet uit politieke overtuiging want ze was nergens lid van en politieke uitspraken deed ze niet. Toen ze na de oorlog terecht stond hebben twee psychiaters haar onderzocht. Zij wijten het aan het gezin waar ze uit kwam. Een asociaal gezin van vijftien mensen in Schiedam waar de kinderen moesten vechten voor zichzelf om zich staande te houden. Dat heeft haar compleet gevormd. Ze raakte verslaafd aan spelletjes met mensen, aan manipuleren; een intrigante in al haar vezels. Ze werd overigens volledig toerekeningsvatbaar verklaard.” Jeanne werd ter dood veroordeeld maar kreeg uiteindelijk gratie. Ze heeft met vijftien jaar betrekkelijk kort gezeten, eind 1960 kwam ze vrij. Met name omdat majoor Bosshardt aanbood om haar te begeleiden.

Veel slachtoffers

Bracht het nieuwe onderzoek ook nieuwe feiten aan het licht? “Het biedt een completer beeld maar geen andere zaken. Ze is nog altijd het extreme loeder zoals ik het vijftien jaar geleden heb opgeschreven”, geeft Bart aan. “Ze had een zesde zintuig voor hoe ze mensen kon misleiden en was volledig gewetenloos. Het aantal slachtoffers heb ik wel aan moeten passen. Dat is toegenomen tot ruim zeventig. Ik denk dat het werkelijke aantal nog veel hoger ligt, want veel slachtoffers en getuigen zijn niet meer teruggekomen.”

Jeanne de Leugenaarster. De dodelijke intriges van een hoerenmadam, is te koop in de boekhandel.