In Klein Heiligland liggen de vijf laatst gelegde struikelstenen van 2024
HistorieHAARLEM - De struikelsteen van Anna van Amerongen in Klein Heiligland voor huisnummer 52 rood is steen nummer 251. Nog een kleine vijfhonderd te gaan en dan zijn alle 733 weggevoerde en vermoorde joodse Haarlemmers herdacht.
Door Willem Brand
Het was de laatste steen dit jaar, vertelde vrijwilliger Reini Elkerbout van Stichting Struikelstenen Haarlem aan het eind van de ceremonie.
Dwars
Het heeft wat voeten in aarde gehad om de ‘laatste’ vijf stenen geplaatst te krijgen. De bewoner van 52 zwart lag nogal dwars. Gebiedsverbinder Michel de Graaf wil er niet te veel woorden aan kwijt. “Ik vind het een win-win situatie. De bewoner heeft geen auto’s meer voor zijn deur in het smalste deel van de straat en de stenen liggen vrij. De plantenbakken die door de bewoner zal worden bijgehouden, zijn wat groter uitgevallen dan gepland.”
‘Op straat liggen ze mooi vrij’
Ook bestuurslid Judith Uyterlinde is tevreden. “De stenen liggen altijd minimaal een meter van de deur. De stoep was daar net iets breder. Op straat liggen ze mooi vrij. Er komen zo geen auto’s of fietsen op te staan.”
Individu
Bijzonder aan elke struikelsteen, hoe klein ook, is dat zo elk mens met naam, geboorte- en sterfdatum wordt herdacht. Ook de plaats van waaruit ze zijn gedeporteerd – in dit geval Westerbork – en de plek waar ze onder gruwelijke omstandigheden zijn vermoord – in dit geval Auschwitz - worden genoemd. Vijf levens, vijf stenen. Die persoonlijke aanpak komt terug in de verhalen die zijn opgediept in het archief door Kees Zandvliet en Arne Brentjes van de stichting. Tijdens de ceremonie werden die geschiedenissen, hoe beknopt ook, gedeeld met de circa vijftig aanwezigen.
Melkjongen
In juni 1934 kwam Salomon Mok samen met zijn nicht Saartje Esther Mok en zijn kinderen Gezina (16-10-1916 - kibboets Ramat Hakovesh, 21-3-1983) en Philip (20-8-1920-Sobibor, 9-7-1943) te wonen op Klein Heiligland 52 rood; zijn vorige adres op 40b is maar een paar deuren verder. Met de verhuizing gaat ook Sophia Mok mee, de zus van Moks echtgenote Saartje Esther. Zij wordt op de Haarlemse woningkaarten beschouwd als mede-hoofdbewoner, in tegenstelling tot Anna van Amerongen: die staat genoteerd als inwonende bij het gezin Mok.
‘Het is belangrijk gestorvenen te blijven herinneren’
De struikelsteen voor Philip ligt in Schoorl, vertelt Bouwe van Dijk uit Schoorl. Philip had daar als melkjongen bij een veehouder gewerkt en was daar ook gemobiliseerd.
Weemoed
Voordat het weemoedige Kol Nidrei van Max Bruch op cello door Adri Visser ten gehore wordt gebracht, mag ieder die dit wil een steen of roos bij de struikelstenen leggen. Rabbijn Shmuel Spiero legt na zijn herdenkingsgebed uit dat een steen symbool staat voor de eeuwige ziel. “Het is belangrijk om dit project door te blijven zetten en de gestorvenen te blijven herinneren.”
Bezoek voor meer info:
