Anton Heyboer is twintig jaar dood, maar leeft nog altijd
UitDEN ILP/ PURMEREND - Dit is de plek waar het voor Anton Heyboer allemaal gebeurde. Heyboer maakte niet alleen kunst, maar hij was het ook. Samen met zijn vijf vrouwen vormde de kunstenaar een gemeenschap in Den Ilp. Wat hij niet wilde? Een burgerlijk leven. Wat hij wel wilde? Vrijheid om te maken wat hij moest maken. Zichzelf opnieuw uitvinden. Deze maand is het twintig jaar geleden dat Anton Heyboer is overleden.
Door Wesley Dekker
“Ik span heel even het lint voor het open hek. Anders denken mensen dat de winkel open is”, zegt Petra Heyboer. “Dan krijgen we het nog druk.” Ze knipoogt. Op de achtergrond klinkt geblaf. “Dat is Ivar. Hij is een afgekeurde politiehond.” Met haar kleding, sieraden en make-up is de geboren Limburgse een kleurrijke verschijning. Voor het eerst in jaren geeft ze een interview. “Er zijn tijden geweest dat alle journalisten hier langskwamen. Zeker de laatste jaren vind ik het wel prima zo.” Maar waarom heb je hier wel ja tegen gezegd? “Het is voor de lokale krant. Ik doe het voor de mensen in de buurt. Die ken ik en die kennen mij.”
‘Heyboer wilde vooral niet burgerlijk zijn’
Purmerends Museum
Vanwege de twintigste sterfdag van Anton Heyboer kijken we terug op het leven van de kunstenaar. Zijn werk en zijn erfenis. Voor directeur Moncef Beekhof en conservator Saskia van den Berg van het Purmerends Museum betekende een tentoonstelling over Heyboer vorig jaar een gouden greep. Meer dan dertienduizend mensen bezochten het museum aan de Kaasmarkt. “Ik dacht dat ik alles wist van Heyboer, maar naarmate wij ons er meer in gingen verdiepen werd hij niet alleen complexer, maar ook interessanter”, vertelt Beekhof. Van den Berg vervolgt: “Als je zijn werk bekijkt en de achtergrond kent, dan weet je dat er heel goed over nagedacht is. Ieder werk, alles heeft een betekenis.”
Over Anton Heyboer werd veel geschreven en gesproken. Privé-journalist Henk van der Meijden schreef een boek en tal van cameraploegen snelden zich vervolgens naar Den Ilp. Van André van Duin tot Rik Felderhof. “Dat wilden we zeker niet als hoofdverhaal maken bij de tentoonstelling”, vertelt Beekhof. “Het ging ons om het talent.” Van den Berg: “Het benauwde hem dat zijn werk zoveel succes had. Heyboer wilde produceren voor een grote groep. En vooral niet burgerlijk zijn. Dat is onderdeel van zijn achtergrond.”
Tekst gaat verder onder de foto
Het leven van Petra staat al meer dan veertig jaar in het teken van kunstenaar Anton Heyboer. - Wesley Dekker
Den Ilp
Rond 1960 ligt de wereld aan de voeten van Anton Heyboer. Etsen zijn over de hele wereld te vinden, maar de kunstenaar raakt zichzelf meer en meer kwijt. Heyboer is drie keer getrouwd geweest en heeft twee kinderen. Hij lijkt zijn weg niet echt gevonden te hebben. Het leven van de kunstenaar verandert volledig wanneer hij in 1960 Maria Brand ontmoet. Met zijn eerste van later vijf vrouwen vertrekt Heyboer naar Den Ilp. De stilte en de dieren bevallen hem. “Ton was boven alles kunstenaar”, weet Petra. “Hij moest werken. Dat was voor hem het belangrijkste. Alles wat hem daarvan afleidde hield hij zoveel mogelijk af.”
Moeder
We zijn binnen. Hier in de winkel is veel te zien. Heel veel. Foto’s, krantenartikelen en niet te vergeten schilderijen. Ze gaat zitten. Naast haar een portret van de bekende schilder. Petra heeft een notitieboekje met een aantal onderwerpen. “Voor mezelf is het prettig om die structuur te hebben. Anders vergeet ik misschien om ergens over te praten. Er is zoveel te vertellen.”
Het verhaal van Petra Heyboer- Timmermans begint in 1947, in Limburg. Ze heeft warme herinneringen aan haar jeugd én de kostscholen. “Daarna wist ik eigenlijk niet goed wat ik wilde. Ik ging van baantje naar baantje. Achteraf zou je kunnen zeggen dat ik erg zoekende was.” Die zoektocht komt in een stroomversnelling wanneer de moeder van Petra Heyboer een reportage op televisie ziet. Een kunstenaar die met vier vrouwen in een Noord-Hollands dorp woont. “Ze ging met hem schrijven, maar hij reageerde niet.” Lang verhaal kort: de aanhouder wint. “Mijn moeder stuurde me bij Ton langs en zo is het gekomen. Het was gelijk raak. Dat had hij ook.”
Bruggetje
Petra Heyboer gaat werken tentoonstellen in Laren. Bekende Nederlanders komen geregeld over de vloer. En soms zelfs letterlijker dan letterlijk: de toen nog kleine Johnny de Mol kruipt over de vloer. In 1987 komt Petra Heyboer naar Den Ilp. Heel bewust was dat overigens niet. “Op een dag heeft Ton me hierheen gebracht. Het was makkelijker communiceren.” De vijfde bruid woont korte tijd bij Heyboer en de vier andere vrouwen, maar ging al snel aan de overkant wonen. “Ik kon hier het bruggetje zijn voor Ton en de buitenwereld. Hij leefde als kluizenaar in zijn eigen gecreëerde wereld.” Haar ogen gaan naar het notitieboek. “Ja, dat had ik opgeschreven. Het is wel goed om te melden dat Ton hier alles voor me had geregeld. Hij heeft het huisje versleept en verbouwd. Hier had ik helemaal mijn eigen plek.”
Tekst gaat verder onder de video
Dood gewerkt
Met een behoorlijke werkdrift gaat Anton Heyboer verder. Voor zijn leven, maar ook voor na zijn dood. “Hij heeft zich letterlijk dood gewerkt. Op een gegeven moment kon hij nog amper lopen. Vervolgens ging het nog slechter, kon hij niet meer werken en was het snel afgelopen. Omdat hij niet meer creëren kon.”
‘We horen gewoon bij elkaar’
Anton Heyboer overleed op 9 april 2005. Hij werd 81 jaar. Op de begraafplaats aan de Purmerlanderrijweg heeft hij rust gevonden. Maria overleed in 2019. De andere vier vrouwen wonen nog in het bekende lintdorp. “Ton zei altijd dat wij ook een kunstwerk van hem waren. Mensen dachten wel dat we als vrouwen snel na zijn dood ruzie zouden krijgen, maar dat is niet gebeurt. We horen gewoon bij elkaar.”
Bijzondere man
De kleurrijke zeventiger geeft een rondleiding door haar galerie en haar woonhuis. Het is een beetje kruipdoor, sluipdoor - erkent ze. Het is waar ze zich thuis voelt. “Ik had meteen door dat Ton een bijzondere man was. Dat heb ik altijd geweten. Wonderlijk, hè?” Gepensioneerde politiehond Ivar loopt vrolijk in het rond. “In totaal heb ik vijf honden gehad. Ik hoop ze een leuke oude dag te bezorgen.”
In het notitieboek staat eigenlijk nog één onderwerp om te bespreken: het archief. Stapels met fotoboeken worden zichtbaar. Het zijn beelden van Petra en Anton Heyboer in Laren, maar ook honderden foto’s in Den Ilp. De kleurrijke Ilpse gaat zitten. Ik kijk wat in de boeken. “Hij is nog steeds mijn leven”, zegt ze vanuit de stoel. “Ton hoort bij de groten der aarde. Daar komt de mensheid wel achter. Ja, daar komen ze nog wel achter.”
De winkel van Petra Heyboer is vrijdag, zaterdag en zondag open, van 14:00 tot 17:00 uur. - Wesley Dekker
