Oud-huisarts Marten Japenga uit Landsmeer gaat op euthanasie-onderzoek in Colombia
NieuwsLANDSMEER - Nederland en Colombia zijn allebei koploper als het gaat om het bespreekbaar maken en toepassen van euthanasie. Dat is geen toeval, ook al zijn beide landen niet bepaald verwant aan elkaar. Marten Japenga, als arts verbonden aan SCEN (Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland), heeft het Latijns-Amerikaanse land bezocht voor zijn studie culturele antropologie en kwam met verhelderende inzichten thuis.
Door Marcel van Stigt
Veel Landsmeerders zullen Marten Japenga nog kennen als waarnemend huisarts. Met de motor als praktisch en snel vervoermiddel spoedde hij zich jarenlang naar patiënten in het dorp, maar ook in Amsterdam; hij was bewust van de hoofdstad naar zijn huidige woning aan de Van Beekstraat verhuisd om overal binnen een kwartier te kunnen zijn. Met een passer en een landkaart had hij ‘uitgedokterd’ dat dit strategisch een gunstige plek was. “Ik heb de hele streek platgereden.”
Culturele antropologie
Vijf jaar geleden ging Japenga (73) met pensioen. Zijn vakgebied heeft hij echter niet vaarwel gezegd. Hij heeft zich aangemeld als SCEN-arts en heeft dat gecombineerd met studies culturele antropologie. De eerste jaren heeft hij euthanasie uitgevoerd, sinds vijf jaar is hij alleen consulterend arts. Conform de Euthanasiewet wordt hij regelmatig ingeschakeld voor een onafhankelijke ‘second opinion’.
Het brengt hem vaak bij patiënten thuis. “Wat mij opvalt is dat mensen die euthanasie willen niet over de dood praten, maar over het geleefde leven”, vertelt hij. “Als ik binnenkom, vraag ik altijd: ‘Mag ik even rondkijken?’. Dat vinden mensen fantastisch; een huis zegt immers iets over de persoon die er woont. Ik kijk naar een schilderij of foto die aan de muur hangt en als ik daarnaar wijs, gaan mensen vertellen. Drie kwartier later hebben we dan nog helemaal niet over euthanasie gesproken, maar eigenlijk toch ook weer wel.”
Meteen een klik
Zijn allermooiste ervaring was een bezoek aan een dementerende man van in de zestig. “Hij was een beetje activistisch, had een bepaalde politieke kleur – net als ik. Ik had meteen een klik met hem. Hij moest naar een verpleeghuis, maar wilde niet. Drie maanden later kon het echt niet meer. Zijn vrouw belde me en zei: ‘Mijn man krijgt deze week euthanasie. Hij wil jou nog één keer zien, jou nog één keer de hand schudden. Ik heb hem bezocht, heb hem een ‘hug’ gegeven en ging toen weer weg. Die man voelde zich gezien.”
Mooie anekdotes
Dat laatste is voor Marten Japenga essentieel. Vaak vinden patiënten die hij bezoekt namelijk dat ze geen rol van betekenis meer hebben. Bijvoorbeeld als ze al ver in de negentig zijn, aangewezen zijn op een rolstoel, slecht zien en horen, en afhankelijk zijn van zorg. “Ik probeer mensen het gevoel te geven dat ze er wel toe doen. Ik was in Ilpendam op bezoek bij een oudere boer. Hij zat in een leunstoel en had allerlei klachten. Volgens zijn huisarts was euthanasie gerechtvaardigd. Heel veel mooie anekdotes heeft de man met me gedeeld. Ik vroeg aan hem: ‘Mag ik die opschrijven?’. Zijn reactie: ‘O, dus dan doe ik er nog toe’.”
Veel voldoening
Juist dit soort gesprekken maken zijn rol als SCEN-arts zo mooi. Hij haalt er bovendien veel voldoening uit en hij neemt er ook iets van mee. “Ik ben door dit werk anders naar de dood gaan kijken, heb geleerd er niet meer bang voor te zijn, want dat ben ik wel geweest. Wederzijds betekenen we iets voor elkaar. Zo heb ik bij het afscheid van een patiënt wel eens gezegd: ‘Bedankt voor wat u mij hebt geleerd’.
Marten Japenga kijkt inmiddels ver over de Nederlandse grenzen heen. Hij studeert culturele antropologie aan de Universiteit van Sussex in Brighton en doet een promotie-onderzoek naar euthanasie in Colombia. In dit land is euthanasie in 1995 gelegaliseerd en hij vindt het vanuit zijn vakgebied boeiend om te zien hoe het daar gaat. “Euthanasie is in Colombia lang tegengehouden door de katholieke kerk; die beschouwde het als moord. Als je er bovendien in familiekring over praatte, lag je eruit. Maar daar is nu het Nederlandse model geïmporteerd en onze wetgeving gekopieerd.”
Luxe product
Toch is er een verschil. Huisartsen kent Colombia niet, het recht op euthanasie is daar een luxe product dat je via een advocaat koopt, en Marten Japenga was geïnteresseerd hoe mensen van vijftig, zestig jaar daar zonder geneeskundige hulp toch een waardig levenseinde zouden kunnen krijgen. Dat heeft hij onderzocht door met Colombianen te praten die buiten de boot vallen. “In Nederland is het allemaal beter geregeld. Hier moeten we blij zijn met de eerstelijnshulp die we hebben, de huisarts, en met onze palliatieve zorg. Dat hebben ze in Colombia niet. Maar wat ik heb ontdekt is dat ieder mens dezelfde behoeften heeft: warmte, liefde, ertoe doen. Dat is in Colombia niet anders dan in Nederland.”