Monument bij spoorbaan Uitgeest bewaart het verhaal dat familie Terra al 82 jaar met zich meedraagt
HistorieUITGEEST - Langs de spoorlijn achter het Kooghuis in Uitgeest staat een bescheiden monument in het weiland pal naast de spoorbaan. Het gedenkteken krijgt 4 mei krijgt extra betekenis: het markeert ongeveer de plek waar op 15 december 1944 drie mannen door de Duitse bezetter werden gefusilleerd, als vergelding voor een verzetsactie waar zij niets mee te maken hadden.
De slachtoffers waren Gerrit de Beer (27), Pieter Ouwerkerk (31) en Pieter Arnold Roodenburgh (26). Zij zaten gevangen in de Weteringschans gevangenis in Amsterdam en werden door de Duitsers willekeurig geselecteerd als zogenoemde Todeskandidaten. De executie volgde op een aanslag van het verzet op een munitietrein bij Uitgeest.
In het weiland
De fusillade vond plaats in het weiland achter de boerderij, iets verder op de plek waar het monument nu staat. Het gedenkteken is in de loop der jaren overigens meerdere keren verplaatst, onder meer vanwege veranderingen in het landschap en de nabijheid van de spoorlijn. Toch is de locatie symbolisch verbonden gebleven met de gebeurtenis.
Trauma
Voor de familie Terra, die al generaties lang op het Kooghuis woont, is de geschiedenis geen abstract verhaal. Hun voorgangers waren ongewild getuige. Duitse militairen dwongen de mannelijke bewoners van de boerderij toe te kijken. Binnen de familie werd het verhaal doorverteld, niet als heroïek, maar als trauma. Niek vormt met echtgenoot Truus Groen de zesde generatie Terra op het Kooghuis. In de naastgelegen woning wonen zoon Harm en zijn vrouw Maaike met hun drie kinderen. Niek en Truus halen in de oude boerderij samen de herinneringen op die hun ooit zijn doorgegeven en nog glashelder in hun geheugen gegrift staan.
Jan Terra
Een van de zonen van de familie; Jan Terra, destijds in 1944 een jonge jongen, zou later hebben verteld dat het beeld van de executie hem zijn leven lang bijbleef. Jaren na de oorlog wilden journalisten hem nog spreken, maar hij weigerde. De herinnering was te zwaar.
Extra lading
Ook andere details bleven helder in de familiegeschiedenis: de lichamen van de drie mannen moesten aanvankelijk blijven liggen, zichtbaar vanaf het erf. Pas later, na tussenkomst van een bij de spoorwegen werkzame Oostenrijker ,die contact had met de bezetter, werden ze weggehaald. Zulke verhalen, mondeling overgeleverd, geven het monument een extra lading die niet op de steen zelf te lezen is.
Boerenbedrijf
Het Kooghuis zelf speelde geen actieve rol in het verzet of de bezetting. Het was een boerenbedrijf, al sinds de 19e eeuw in handen van de familie Terra. De boerderij dateert van ongeveer 1650. Juist die alledaagsheid maakt de gebeurtenis schrijnend: de executie vond plaats op een plek waar het leven normaal gesproken draaide om melk, land en gezin. Het Kooghuis had ook geen enkele militaire functie.
Een aantal jaren geleden is de boerderij, een rijksmonument, deels gemoderniseerd en uitgebreid met onder meer een zorgboerderij en een kleine winkel met streekproducten. Maar nog steeds is het silhouet van de boerderij hetzelfde als die koude 15e decemberdag in 1944.
Herdenken en onderhouden
Het monument pal naast de spoorbaan is geen officieel rijks- of provinciaal monument, maar wordt lokaal onderhouden en jaarlijks betrokken bij de Dodenherdenking. De belangstelling is volgens het echtpaar de laatste decennia toegenomen. Waar het jaren terug een kleine, sobere plechtigheid was, met burgemeester en hoogwaardigheidsbekleders, komen nu ook scholieren en dorpsbewoners naar de herdenking.
Educatie
Die groei heeft mede te maken met educatie. Lokale 4 mei-comités en scholen besteden meer aandacht aan de geschiedenis van dit soort plekken. Kinderen horen het verhaal en nemen het mee naar huis, waardoor het collectieve geheugen levend blijft.
Verplaatsing
Toch blijft het onderhoud en de zichtbaarheid van het monument een punt van aandacht. Omdat het op particulier terrein en dicht bij de spoorlijn ligt, is het minder toegankelijk dan centrale dorpsmonumenten. Er zijn in de loop der jaren gesprekken geweest over mogelijke verplaatsing naar een meer zichtbare locatie, bijvoorbeeld dichter bij het station, maar daar is vooralsnog geen besluit over genomen.
Namen tegen vergetelheid
Wat blijft, zijn de drie namen op het monument. Slachtoffers van willekeur. Zij werden uit hun cellen van de gevangenis aan de Weteringschans in Amsterdam gehaald en naar Uitgeest gebracht, dicht bij de plek waar eerder dat jaar door het verzet een munitietrein werd opgeblazen. Hun executie past in een patroon van de laatste oorlogsjaren, waarin de Duitse bezetter steeds vaker harde represaillemaatregelen nam.
Herbegraven
De lichamen van de drie mannen werden na de executie afgevoerd en later herbegraven op Erebegraafplaats Bloemendaal. Daar liggen zij tussen andere oorlogsslachtoffers, met naam en toenaam. Een herstel van identiteit na een poging tot anonimiteit.
Sprekende plek
Bij het Kooghuis zelf is het juist de plek die spreekt. Een weiland, een spoorlijn, een boerderij en een herinnering die via de familie Terra van generatie op generatie is doorgegeven. Elk jaar opnieuw, als de vlag halfstok hangt en namen worden uitgesproken, krijgt die geschiedenis opnieuw een stem.
