Hoe keizer Napoleon in Broek in Waterland belandde

Door Wesley Dekker

Veel over Napoleon Bonaparte (1769-1821) is onjuist of op zijn best niet helemaal waar. De keizer was niet klein, hij overleed aan een natuurlijke dood en nee, hij vond ook niet het conservenblik uit. Voor dit artikel baseren we ons niet alleen op brieven van Napoleon zelf. Historicus Willem van Engelenburg (1860-1934) deed onderzoek naar de geschiedenis van Broek in Waterland. Verder staat in het historisch magazine ‘Napoleon in Nederland’ het een en ander beschreven en spraken we de vereniging Oud Broek in Waterland. Ook zijn in het Waterlands Archief de notulen van het gemeentebestuur te vinden. Het is het verhaal van een keizer die soldaten zoekt, belastingen heft, maar tegelijkertijd geliefd wil zijn bij de bevolking.

Macht

Het had niet veel gescheeld of Napoleon Bonaparte was als Italiaan ter wereld gekomen. De keizer werd geboren in augustus 1769, dat is slechts drie maanden nadat Corsica in Franse handen kwam. Op zijn zachtst gezegd had de Corsicaanse bevolking in die tijd een gemengd gevoel over de Fransen. De Italiaanse ouders van de kleine Napoleon lijken daarin geen uitzondering. Toch belandt junior in het Franse leger. Hij is goed in wiskunde en klimt door zijn talenten snel op tot generaal. Nog voor 1800 grijpt Napoleon Bonaparte de macht in Frankrijk. Een paar jaar later, in 1804, kroont hij zichzelf tot keizer. Grote delen van Europa werden veroverd door Napoleon. Zo ook Nederland. Voor militaire inspecties bezocht de keizer ons land van eind september tot eind oktober. Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Den Helder liggen voor de hand om te bezoeken, maar Broek in Waterland toch wel wat minder.

Tekst gaat verder onder de foto

Schilderij ‘Napoleon steekt de Alpen over bij de St. Bernardpas’. - Jacques-Louis David

Broek in Waterland

“Ik denk dat we zijn komst het beste kunnen zien als een charmeoffensief”, vertelt Emil Stöve van Vereniging Oud Broek in Waterland. Veel eerder dan Volendam en Marken was Broek in Waterland een toeristische trekpleister. Na 1775 is er vrijwel elk jaar wel iemand die verslag doet van een bezoek aan het dorp. In 1785 is dat de Engelsman R. Bransby Cooper. “Terwijl wij door het dorp liepen zagen we geen spoor van de bewoners. Ze houden zich voornamelijk in hun huis op”, schrijft de Engelse toerist. Dat beeld is voor historicus Stöve zeker niet onbekend. “In veel bronnen komt naar voren dat de mensen in Broek heel proper waren. Ze zijn rijk geworden van de handel. Toen Napoleon hier langskwam was de rijkdom op z’n toppunt.”

Maatregelen

Uit de verschillende bronnen komt het beeld naar boven van bestuurders die kijken naar de risico’s van het bezoek. Net als vandaag dacht toen niet iedereen alleen maar positief over Napoleon. Er waren verschillende veiligheidsoverwegingen. Zo werd van tevoren niet gemeld waar de keizer zou komen. Ook werd de verkoop van sterke drank langs de route verboden. Bestuurders twijfelden tot op het laatste moment over de komst van de keizer, omdat ze niet voor niks kosten wilden maken. Toch werd van hoger hand opgedragen om alle gelden en middelen te gebruiken. Oftewel: iedereen moest zich van zijn beste kant laten zien.

Bezoek

Pas in de loop van dinsdagochtend 15 oktober 1811 bleek voor burgemeester Harmen Bakker dat Napoleon langs zou komen. De hoge gast werd verwelkomd door de eerste burger en notaris Gerrit de Ruijter. Hoewel de keizer niet urenlang in Broek in Waterland is geweest bestaan er wel verschillende grote verhalen. De ene nog mooier dan de ander, weet ook historicus Emil Stöve. “Napoleon zou bijvoorbeeld in Het Beroemde Huis zijn geweest, maar dat is helemaal niet waar. Burgemeester Piet Peereboom was honderd jaar later eigenaar van het huis en heeft dat verhaal in de wereld gebracht. Hij zette zijn claim kracht bij met een bord aan de zijkant van het huis.” Er is ook geen bewijs dat Napoleon thee dronk in het witte theehuisje bij het Havenrak. “Broek stond bekend als een proper dorp, misschien wel overmatig proper. De mensen lieten niemand zomaar binnen, van lage of hoge stand. We hebben wel weten te achterhalen dat de keizer in de burgemeesterswoning is geweest.”

Aanraden

Nog altijd zijn er vraagtekens bij het bezoek van Napoleon aan Broek in Waterland. Wel weten we dat de keizer enthousiast was over het dorp. Een brief aan Marie Louise van Oostenrijk (1791-1847) begint met ‘Mijn vriendin’. “Ik wil je zeggen het dorp Broek te bezoeken, je kunt ook naar Haarlem gaan.” Hij sluit de brief met ‘Geheel de jouwe, je NAP’. De keizerin komt diezelfde middag op aanraden van haar man naar Broek. Uit het verslag van burgemeester Bakker blijkt dat de keizerin om half twee die middag arriveert. “Na het bezigtigen van eenige huisen vertrok haar Majesteit na ook meede een klein uurtje vertoeft te hebben.”

Tekst gaat verder onder de foto

Zo’n 214 jaar geleden liep Napoleon door de Dorpsstraat. - Evert Ruis

Légion d’Honneur

“Het bezoek schijnt in de beste orde te zijn afgeloopen”, schrijft burgemeester Bakker in een brief. De nota van kosten komt uit op 196 gulden. De burgervader krijgt als dank de onderscheiding Légion d’Honneur. “Ja, dat is heel bijzonder. Eén van de grootste onderscheidingen voor de burgemeester van zo’n klein dorp”, benadrukt Stöve. De liefde van Napoleon voor Broek in Waterland zal waarschijnlijk niet wederzijds zijn. Door de maatregelen van de keizer eindigt de Broeker welvaart. De dorpsgenoten hadden veel geld in Engelse effecten belegd, maar door de keizer verloren die hun waarde. Voor Napoleon zelf is na 1811 de neergang van zijn rijk een feit. “Het is een bijzondere persoon geweest. Door hem was er een burgerlijk wetboek, de kerk had minder politieke macht en dan hebben we het nog niet eens over de straatverlichting en de burgerlijke stand.”

‘Het bezoek schijnt in de beste orde te zijn afgeloopen’

Echo’s van de keizer

Uit de schoolboeken kennen we de fatale veldtocht naar Rusland. En dan vervolgens de definitieve nederlaag in Waterloo. Hij wordt twee keer verbannen, waarvan de laatste keer naar Sint-Helena. Hij overleed op 5 mei 1821, waarschijnlijk aan maagkanker. De Zweedse popgroep ABBA won nog eens het Eurovisiesongfestival met een verwijzing naar Napoleon. Ook in Broek in Waterland zijn nog verwijzingen te zien naar Napoleon. Niet vanwege veldslagen of veroveringen, maar vanwege de stille sporen die hij achterliet in een dorp waar tijd lijkt stil te staan. Of hij nu thee dronk aan het Havenrak of slechts kort de burgemeesterswoning betrad - het maakt misschien niet eens uit. Wat telt, is dat Broek in Waterland voor even het decor was van wereldgeschiedenis. Niet vanwege een Napoleon die wilde heersen, maar een Napoleon die geliefd wilde worden.

Historicus Maarten van Rossem blikte vorig jaar terug op het leven van keizer Napoleon Bonaparte. Bekijk hieronder de aflevering.