NIEUW-WEST – Het imposante melkmeisje aan het Jan de Louterpad, het kleurrijke Spring Offering bij de ingang van Slotermeer of het vrolijk makende Happiness langs de Van Tienhovengracht. Street Art Museum Amsterdam (SAMA) verrijkt sinds 2012 het straatbeeld van Nieuw-West met honderden muurschilderingen van gerenommeerde streetartkunstenaars. Maar: hoe bewaar je iets dat in de buitenlucht te maken krijgt met verwering, slijtage of zelfs sloop?

door: Shirley Brandeis

Wie zich geen museumkaartje kan veroorloven zit goed in stadsdeel Nieuw-West. Hier kun je zomaar op straat kunst van niet de minste kunstenaars bewonderen. Zoals van de wereldberoemde graffiti-artiest Stinkfish, die vindt dat zijn werk iedereen moet kunnen bereiken én ook begrijpen. “Stinkfish is onze godfather” zegt Anna Stolyarova, oprichter van StreetArt Museum Amsterdam (SAMA), dat het kantoor heeft in de Dichtersbuurt in Slotermeer. “Samen met hem ging ik in 2011, toen ik net was begonnen, door de buurt. Hij vroeg me plekken aan te wijzen waar ‘echte’ mensen straatkunst kunnen bewonderen. Waar het niet wordt toegeëigend voor commerciële doeleinden. Dat zie je namelijk steeds vaker bij graffiti-kunst. Maar deze kunst hoort thuis op straat, waar je het op elk moment en zonder toegangskaartje kunt bekijken.”

Sloop van huizen en kunst

Op straat heeft wel een nadeel: het kan verweren of zelfs gesloopt worden. Zoals in de hiervoor genoemde Dichtersbuurt, waar de eerste fase van grootschalige vernieuwing inmiddels zichtbaar is. En dat betekent niet alleen sloop van de huizen, maar ook vernietiging van de vele kunstwerken die de buurt rijk is. Hoe kunnen we al die kleine en grotere muurschilderingen van gisteren behouden voor de steden van morgen?

Die vraag stelde Stolyarova zichzelf en betrok daarvoor afgelopen jaren een groep van kunstenaars, wetenschappers, internetexperts en meer meedenkers om zich heen. De uitkomst: een database van kunst, die ook te bekijken is alsof je er echt voor staat. Hoe? “Met virtual reality!” aldus een enthousiaste straatmuseumoprichter. “Zo’n bril die vooral populair is in de gamingwereld. En uitermate geschikt bij kunst die niet voor eeuwig is.”

Gefascineerd

De database kreeg de naam Digital Street Art Depot en bevat inmiddels dertig kunstwerken die er nog wel of al niet meer, of bijna niet meer, zijn. Stolyarova: “We bewaren zo straatkunst als gedeeld cultureel geheugen.” Onderdeel hiervan zijn video-interviews met betrokkenen bij verschillende straatkunstwerken. Hiermee wordt het verhaal achter de kunst door de ogen van bewoners of mensen die er werken verteld. Zoals door Annemieke Kling, gepensioneerd lerares beeldende vorming van de Burgemeester De Vlugtschool. Zij zag in 2013 kunstenaar Stinkfish in actie bij een muur van haar school, waar nog altijd het enorm kleurrijke en grote werk ‘Smile’ zichtbaar is. De school zit inmiddels in nieuwbouw ernaast en heeft nu uitzicht op het kunstwerk. “Dat is heel sfeerbepalend voor een klas” vertelt Kling in een van de mini-documentaires van SAMA. Ze blikt terug op meer dan tien jaar geleden, toen de leerlingen gefascineerd toekeken hoe Stinkfish stukje bij beetje iets creëerde. Toen de kinderen ook zelf tijdens haar les aan de slag gingen met graffiti. En toen de kunstenaar samen met hen besloot een eigen groot werk op een schoolmuur te maken. Herinneringen voor het leven zijn het.

Zwarte muur

Ook fietsenmaker ‘opa’ (Huseyin Doganbas) vertelt in een video, staand naast het kunstwerk op zijn winkel en met uitzicht op het inmiddels verweerde Tolerance aan de Burgemeester Fockstraat. “Kunst maakt een buurt levendig. Kleur is altijd beter dan grauwe muren.” Toen streetart kunstenaar Alaniz het huizenhoge Tolerance in 2012 aanbracht dacht Doganbas bij de borstvoedende vrouw: ‘uh, dat kan toch niet’. Terugblikkend vertelt hij: “Ik had niet verwacht dat het zo mooi zou worden. Kunstenaars kijken anders dan gewone mensen.” Rinus Massee van de reptielenzaak naast het kunstwerk herinnert in de video hoe mooi hij het toen vond dat er ook slangen werden geschilderd. “Dat was een leuke verwijzing naar onze winkel.” Waar Rinus verder niets met kunst heeft (“Van mij mag het ook een zwarte muur zijn”), vertelt zijn vrouw Inge dat ze het jammer vindt dat het werk inmiddels is vervaagd. “Streetart is zo’n toevoeging voor de buurt. Als we naar huis rijden kom je langs al die kunst en dan zeg ik af en toe tegen Rinus: kijk hoe mooi!”
Maar Rinus maakt het niet uit en daar moeten ze in de documentaire samen om lachen. Alle films, waaronder ook een interview met de Westerpostverslaggever van dit artikel, zijn te zien op YouTube bij ‘Street Art Museum Amsterdam’.

Meeslepende ervaring

Als onderdeel van het Digital Street Art Depot-project ontwikkelde SAMA dus ook de mogelijkheid om met een virtual reality-bril de kunstwerken te bekijken en zo erfgoed dat ooit zal verdwijnen te behouden. “Het is een meeslepende ervaring,” zegt Stolyarova. “Hiermee krijgen toekomstige generaties het gevoel echt voor die enorme muurschilderingen, op ware grootte dus, te staan.” De ervaring is meer dan alleen kijken alsof je er werkelijk staat. Met de VR-bril op zie je niet alleen een hoogwaardige, dus haarscherpe, scan van het kunstwerk, maar kun je ook luisteren naar audiofragmenten en details over de totstandkoming ervan. Het is inmiddels net uit de testfase en de resultaten en reacties zijn tot nu toe goed. “Het was een fascinerende en letterlijk eye-openende ervaring. Dit is erfgoedbehoud in een coole uitvoering!” aldus een proefkonijn. Niet iedere bezoeker van SAMA afgelopen tijd was bereid mee te doen, vertelt SAMA-stagiair Moryz Haupt, die het VR-onderdeel begeleidde. “Een Duits stel van middelbare leeftijd vond het maar een raar apparaatje en sloeg de ervaring af.”

Het testen met de VR-bril door bezoekers (meld je hiervoor bij het kantoor aan de Slauerhoffstraat 9) gaat door. En ook het Digital Street Art Depot blijft groeien. Stolyarova: “Het is een levend archief, een online galerie waar muurschilderingen niet verdwijnen als muren sneuvelen. In plaats daarvan evolueren we ze naar verhalen, zoals met de filmpjes, naar een online archief en dankzij VR naar een ervaring die altijd blijft.”

Meer dan tijdelijke versiering

Het Streetart Museum Amsterdam zorgt niet alleen voor al deze kunstwerken en het bewaren ervan, benadrukt Stolyarova. “We betrekken middels workshops en andere buurtprojecten de buurtbewoners (waaronder ook veel jongeren), beleidsmakers en academici bij wat we doen. Zo creëren we niet alleen kunst, maar ook ruimte om elkaar te ontmoeten, om te praten en om erbij te horen. Straatkunst is zoveel meer dan een tijdelijke versiering op een muur. Het is een brug tussen mensen, systemen en mogelijkheden. En nu zal het ook blijvend zijn. Zelfs als het is vervaagd of gesloopt.”

> De interviews met bewoners en betrokken kun je zien op www.youtube.com/@streetartmuseumamsterdam
> Het depot vind je op digitalstreetartdepot.nl
> Informatie over SAMA: www.streetartmuseumamsterdam.com