Onterecht vergeten: Raden Ajeng Kartini onderwijshervormer 1879 – 1904
HAARLEM - In het koloniale Java van de vroege twintigste eeuw, waar vrouwenlevens vaak bepaald werden door traditie, klonk plots een krachtige stem. Die stem was van Raden Ajeng Kartini een jonge Javaanse vrouw van adel, die haar pen gebruikte als wapen tegen onrecht en onderdrukking. Het woord Raden verwijst naar haar adellijke status.
Door Marianne Overbeeke
Kartini werd geboren in Jepara als dochter van een regent. Haar vader liet haar tot haar twaalfde onderwijs volgen aan een Europese school, een zeldzaamheid en groot voorrecht voor een Javaans meisje.
Daarna moest ze, zoals gebruikelijk in haar cultuur, in afzondering leven ter voorbereiding op een huwelijk.
Anti polygamie
In deze periode begon ze brieven te schrijven aan Nederlandse vrienden en kennissen. Haar correspondentie is doordrenkt van verlangen naar vrijheid, rechtvaardigheid en onderwijs voor vrouwen. Ze schreef: “Reeds in mijne kinderjaren, toen ‘t woord ‘emancipatie’ nog geen klank had voor mijne oren, ontwaakte in mij een verlangen naar vrijheid en zelfstandigheid.” Kartini verzette zich tegen polygamie, voorhuwelijkse opsluiting en het gebrek aan onderwijs voor meisjes. Ze bewonderde de Europese cultuur, maar bekritiseerde tegelijkertijd ook het materialisme en racisme van de Nederlandse elite op Java. Haar brieven zijn een unieke combinatie van persoonlijke reflectie en maatschappelijk engagement.
Vrouwenonderwijs
In 1903 trouwde ze met de regent van Rembang, onder de voorwaarde dat ze haar werk voor vrouwenonderwijs mocht voortzetten. Kort voor haar huwelijk richtte ze een klein schooltje op voor meisjes, waar ze les gaf in schrijven en handwerken. Ze heeft de ontwikkeling van haar scholen niet meer meegemaakt. Ze overleed in 1904, slechts 25 jaar oud, kort na de geboorte van haar zoon. Haar laatste brief schreef ze zes dagen voor haar dood. Postuum werden haar brieven in 1911 gepubliceerd door Jacques Henry Abendanon in het boek Door Duisternis tot Licht, dat in vele talen werd vertaald.
Nalatenschap
Kartini’s nalatenschap leeft nog voort. In 1946 riep president Soekarno haar geboortedag, 21 april, uit tot Kartinidag, een nationale feestdag in Indonesië. En haar naam leeft voort in de Kartini-scholen, opgericht vanaf 1913.
Deze scholen waren revolutionair: voor het eerst kregen Javaanse meisjes toegang tot onderwijs, ongeacht hun status. Op Netflix is een fim te vinden over haar leven: Kartini: Princess of Java. In april 2025 zijn haar brieven door UNESCO erkend als documentair werelderfgoed, waarmee erkend wordt dat haar brieven bijzonder, onvervangbaar en van waarde voor de hele mensheid zijn.
Om dit heugelijke feit te vieren is een aantal van haar brieven opnieuw uitgegeven in het boek De mooiste brieven van Kartini van Lara Nuberg en Feba Sukmana.
Meer nieuws uit Haarlem?
Ontvang de laatste updates per mail — schrijf je hier in!
Heb je ook een nieuwtje? — Tip hier onze redactie