Toneelschuur Producties Haarlem maakt theater inclusief met live boventiteling

Door Eva Sminia

Met deze structurele invoering wil Toneelschuur de toegankelijkheid van het theater duurzaam vergroten. “We willen theater maken dat écht voor iedereen toegankelijk is,” zegt Sjoerd Appelman, een van de initiatiefnemers. “Live boventiteling is geen uitzondering of extra voorziening, maar een vanzelfsprekend onderdeel van de voorstelling. Zo kan iedereen meegenieten en meeleven met het verhaal op het toneel.”

Van ambitie tot uitvoering

In samenwerking met New Pack Inclusion Creators ging Toneelschuur Producties in gesprek met makers, publiek en ervaringsdeskundigen. Daaruit ontstond de vraag: hoe zorgen we ervoor dat werkelijk iedereen zich welkom voelt in de Schuur?

Die zoektocht leidde tot het Creative Access Lab, een drieweeks evenement waarin medewerkers, technici en makers samenwerkten met kunstenaars met een beperking. “We wilden niet pas aan het einde van het maakproces nadenken over toegankelijkheid,” vertelt Sjoerd. “Het gaat erom dat je vanaf het eerste idee al bedenkt hoe je de voorstelling voor zoveel mogelijk mensen toegankelijk maakt, samen met de doelgroep.”

Van techniek naar kunstvorm

Wat begon als een technische voorziening, groeide uit tot een artistieke uitdaging. De boventiteling wordt niet simpelweg boven het toneel geplaatst, maar geïntegreerd in het decor of de scenografie. “We zien boventiteling niet als iets dat ‘erbij’ komt, maar als een onderdeel van de voorstelling zelf,” legt Sjoerd uit. “Soms verschijnt tekst op een tv-scherm in het decor, soms onderaan het toneel of zelfs op bewegende panelen. Dat geeft een extra laag aan de voorstelling.”

Elke voorstelling is uniek

Elke voorstelling vraagt om een andere aanpak. “Een zwarte doos is iets heel anders dan een kleurrijke kermisset. Leesbaarheid, timing, kleurgebruik. Dit zijn telkens nieuwe creatieve beslissingen die we samen met de makers nemen.”

Kracht van samenwerking 

Het Creative Access Lab zorgde niet alleen voor praktische kennis, maar vooral voor bewustwording. “In het begin merkten we bij makers enige koudwatervrees,” zegt Sjoerd. “Ze waren bang dat toegankelijkheid hun artistieke vrijheid zou beperken. Maar gaandeweg zagen ze juist kansen om hun werk te verrijken.” 

Het resultaat spreekt voor zich. Tijdens eerdere testvoorstellingen waren de reacties van de dovengemeenschap enthousiast. “Mensen voelden zich echt gezien en welkom,” vertelt Sjoerd. Een bijzonder experiment was een dove acteur die tegelijkertijd meespeelde én tolkte in gebarentaal. “Volgens Doof.nl was het de meest toegankelijke voorstelling die ze ooit hadden gezien. Dat zijn momenten waarop je voelt: nu maken we écht verschil.”

Live en in ontwikkeling

De boventiteling is volledig live: een technicus zit tijdens de voorstelling in de zaal en zorgt dat tekst, geluid en muziek perfect synchroon lopen. Elders in het Nederlandse theaterveld wordt ook al geëxperimenteerd met nieuwe technologie, zoals AR-brillen waarin de ondertiteling direct in beeld verschijnt.

Ook in het Engels

Op termijn wil Toneelschuur Producties de boventiteling ook in het Engels aanbieden. “Het zou geweldig zijn als ook expats en anderstaligen volledig kunnen meegenieten,” zegt Sjoerd. “Thema’s als liefde, jaloezie of verlies zijn universeel, waarom zou taal dan een moeten drempel zijn?”

Toekomst van toegankelijk theater

De première van ‘Het Proces’ op 30 oktober 2025 markeert het begin van een nieuwe fase: vanaf dat moment zijn alle Toneelschuur-producties standaard voorzien van live boventiteling. Sjoerd hoopt dat andere gezelschappen zich laten inspireren.

“Ik begrijp de terughoudendheid, ik had die zelf ook. Maar de sleutel is: gewoon beginnen en rustig stap voor stap. Het hoeft niet meteen perfect, als de intentie maar oprecht is.”

Dit bericht is ook gedeeld via ons WhatsApp-kanaal van Haarlem. Ook razendsnel het laatste nieuws in je app? Volg het Rodi-kanaal nu (anoniem) via deze link!

Lees ook

De Schuur duikt de toekomst in met ‘Best of Dutch VR’