Bizar: dit wereldberoemde schilderij stond een nacht buiten onder afdakje in dorp Winkel

Door: Sandra Ooms

In de nieuwe zesdelige podcastserie De reizen van de Nachtwacht komen Jean en Petra niet alleen met nieuwe inzichten, maar ontdekken ze ook geheimen die zelfs de meest doorgewinterde kunstkenners nog niet wisten. “Toen we begonnen, hadden we geen idee dat de Nachtwacht zo veel onbekende avonturen had beleefd”, zegt Jean van Dijk, de verhalenverteller die samen met journalist Petra de Beij op zoek ging naar de geheimen van het schilderij. “Verdomd, nu hebben we iets,” dachten we. “Iedereen dacht wel te weten waar de Nachtwacht heeft gehangen en hoe het door de eeuwen heen reisde, maar dat is dus niet het geval.”

Waar is de Nachtwacht geschilderd?

De podcast zegt het al: lange tijd dacht men dat Rembrandt de Nachtwacht schilderde op de achterplaats van zijn huis, maar dit blijkt niet te kloppen. Leonore van Sloten, conservator van het Museum Rembrandthuis, zegt in de podcast: “Eigenlijk weten we niet waar de Nachtwacht is geschilderd. Er zijn geen sporen in de verf die wijzen naar de achterplaats van het Rembrandthuis, zoals iedereen altijd dacht. Er zijn verschillende theorieën, maar we zijn er nog niet achter.” Toch is het zeker dat de Nachtwacht door de tijd heen meerdere keren is verhuisd. Van de ene locatie naar de andere, keer op keer, en dat met een gewicht van 337 kilo met lijst.

Nachtwacht in Winkel

In de jaren van oorlogsdreiging verhuisde het schilderij zelfs buiten Amsterdam, naar plaatsen als Castricum, Heemskerk, Medemblik en dus… Winkel. En dat was allesbehalve een vrijwillige stop. Het schilderij was op dat moment onderweg naar Kasteel Radboud in Medemblik, omdat het Rijksmuseum zich zorgen maakte over de veiligheid van zijn meesterwerken. De oorlogsdreiging was hoog, de bunkers nog niet klaar, en de Nachtwacht moest snel worden verplaatst.

Tekst loopt door onder de foto

Het geheime transport van de Nachtwacht bij het Rijksmuseum. Klaar voor vertrek naar de Kop van Noord-Holland. - NIOD/Beeldbank WO2

Noodstop in Winkel

Jean vertelt het verhaal zoals het hem verteld werd: “Op een avond in mei 1940 was de Nachtwacht op weg naar Medemblik. De familie Vlaming had het schilderij op hun transportwagen geladen. Het ging zo traag, en het schilderij was zo zwaar, dat ze gedwongen waren om een pauze in te lassen. Ze besloten in Winkel te stoppen, het schilderij moest daar de nacht doorbrengen.” De Nachtwacht werd tijdelijk neergezet onder een klein afdakje van 3,5 bij 4,5 meter bij de smederij van de familie Halbersma aan de Bosstraat 7. Het is onvoorstelbaar, dat een schilderij van miljoenen euro’s op dat moment gewoon een hele nacht buiten werd gezet, maar er was geen andere optie. “Het hele dorp werd gemobiliseerd,” zegt Jean. “Iedereen bood onderdak aan de expeditieleden. De mensen hadden andere zorgen, de bommen vlogen immers boven hun hoofden, maar het was echt een noodstop in deze geheime expeditie. Vandaag de dag is dat afdakje er nog steeds en het is best wel bijzonder om daar te staan en je voor te stellen dat het schilderij daar de nacht heeft doorgebracht.” In de podcast komt ook kleinzoon Wiebe Halbersma aan het woord. Hij woont nu tegenover het oude smederijpand en kan zich de verhalen over de Nachtwacht goed herinneren. “Nu is het pand met het afdakje in gebruik als kapsalon.”

Nachtwacht verstopt in garage

De Nachtwacht verhuisde dus door de chaos van de oorlog door een aantal andere plaatsen in Nederland, waaronder Heemskerk, waar het schilderij tijdelijk in een bunker werd ondergebracht. Maar zelfs daar was de veiligheid niet gegarandeerd, want de Duitsers hadden plannen voor de Atlantikwall, en het schilderij moest opnieuw verplaatst worden, dit keer naar Maastricht. Jean vertelt lachend: “De Nachtwacht was onmiskenbaar het belangrijkste schilderij, maar de mensen die ermee werkten moesten letterlijk met hun leven spelen. In Heemskerk werd het schilderij zelfs verstopt bij een garagebedrijf van de familie Beentjes aan de Rijksstraatweg. Zij weigerden om in hun bussen joden te vervoeren voor de Duitsers, dus zij waren betrouwbaar.”

Bijna te bizar om waar te zijn

In 1945, toen de oorlog was geëindigd, werd de Nachtwacht teruggebracht naar Amsterdam. Het schilderij werd uit het transport gehaald en gerold op het grasveld van het Rijksmuseum, waar het schilderij voor de laatste keer op zijn plaats werd gebracht. Maar de situatie was niet zonder enige spanning: de directeur van het Rijksmuseum struikelde tijdens het officiële welkom en viel bovenop het schilderij. Petra schiet in de lach: “Het is bijna te bizar om waar te zijn, maar het is echt gebeurd! De Nachtwacht heeft verdorie de hele oorlog overleefd, en een paar minuten later kwam de directeur van het Rijksmuseum aanlopen en viel gewoon bovenop het schilderij. Het is een hilarisch moment, maar gelukkig bleef het schilderij in tact!”

Tien jaar aan research

Jean en Petra zijn ontzettend trots op het werk dat ze hebben geleverd. Jean vertelt: “We hebben zo’n tien jaar aan dit project gewerkt. We hebben zoveel mensen ontmoet, zoveel mysteries opgelost. Het was fantastisch om al deze bijzondere verhalen te ontdekken.” Petra voegt eraan toe: “Wat ik zo bijzonder vind, is dat we het schilderij in de handen van gewone mensen hebben kunnen zien. Het had ook in jouw achtertuin kunnen staan, of bij je opa en oma om de hoek. Het schilderij heeft echt gereisd door Nederland en door de tijd heen. Het is een verhaal van Nederland dat iedereen moet kennen.”

De reizen van de Nachtwacht

In de podcast  De reizen van de Nachtwacht nemen Jean en Petra de luisteraar mee op de reis van de Nachtwacht, vol mysterie, raadsels en historisch besef. De zes afleveringen zijn vanaf 25 februari te beluisteren via Spotify.

Afleveringen Podcast:

Aflevering 1: Hoe dan? (1639 - 1715): De zoektocht naar de werkelijke locatie waar Rembrandt de Nachtwacht schilderde begint. Jean en Petra ontdekken verrassende feiten over de eerste verhuizing. 

Aflevering 2: Onder het kleed geschoven (1715-1842): De Nachtwacht wordt verplaatst naar het Stadhuis op de Dam, en er wordt rigoureus gesneden om het schilderij door deuren te krijgen. 

Aflevering 3: Gevallen! (1843-1911): Een ongeluk in het Trippenhuis zorgt voor een dramatische gebeurtenis, gevolgd door een risicoloze verhuizing naar het Stedelijk Museum in 1898. 

Aflevering 4: Grote zorgen (1911–1940): De oorlogsdreiging groeit, en de Nachtwacht wordt in veiligheid gebracht bij de familie Halbersma in Winkel, waar het schilderij tijdelijk onder een afdakje ligt. 

Aflevering 5: Schuilen voor de oorlog (1940–1945): De Nachtwacht maakt zijn weg naar diverse schuilplaatsen, van Heemskerk naar Maastricht, voordat hij weer terugkeert naar Amsterdam. 

Aflevering 6: Rijks voor altijd (1975–nu): De laatste verhuizingen van het schilderij en de zorg voor het grootste meesterwerk van Nederland, nu veilig in het Rijksmuseum.