Nieuwbouw op historisch stukje grond in Onderdijk

De verdwenen dijk van Onderdijk 

De aanleiding voor het onderzoek werd gevormd door de geplande nieuwbouw in de dorpskern van Onderdijk. Zo’n drieënhalf jaar geleden bedachten de broers Peter en Arjan Smak en Ronald en Jaap Grooteman, een plan waarbij café De Welkomst zou worden verbouwd en acht nieuwe appartementen voor de verhuur zouden verrijzen. De bedoeling was dat de jeugd van Onderdijk ook een plekje kreeg wanneer ze het huis uit wilden. Inmiddels is het café weer in bedrijf en kreeg de toepasselijke nieuwe naam ‘De Zeedijk’. Recent werden de laatste opstallen gesloopt, zodat het onderzoek kon plaatsvinden.

Archeologisch belangrijke plek

Tijdens de vergunningaanvraag werd duidelijk dat de geplande nieuwbouw op een archeologisch belangrijke plek lag, waardoor het onderzoek als voorwaarde voor de bouw werd gesteld. Het stuk dijk tussen Medemblik en Wervershoof is een van de oudste oorspronkelijke stukjes van de Westfriese Omringdijk. Vermoedelijk lag deze zeewerende dijk al in de 13e eeuw op deze locatie. Aan de oostzijde was veel voorland aanwezig dat eeuwenlang dit stuk dijk tegen golfslag heeft beschermd. Dit voorland, of het restant ervan, heette Nesse of Nessepolder en de dijk die dit voorland beschermde de Nessedijk. De dijk van Onderdijk heeft lange tijd de naam Hoogedijk gehad, wat aangeeft dat het aardlichaam hier van aanzienlijke hoogte moet zijn geweest. Dat veranderde toen de dijk in 1937 voor de eerste keer werd afgegraven en in 1969-1970 voor de tweede keer.

Vreemde kronkel

Op historisch kaartmateriaal is zichtbaar dat ter hoogte van het plangebied een vreemde kronkel in de dijk aanwezig was. Deze slinger is nog steeds in de huidige weg zichtbaar. Uit eerder archeologisch onderzoek is gebleken dat dergelijke kronkels vaak zijn ontstaan als gevolg van dijkdoorbraken, waarna de nieuwe dijk bij de reparatie iets buiten de uitgesleten kolk kwam te liggen. Dat was ook hier de verwachting.

De tekst gaat door onder de afbeelding.

Op deze kadastrale kaart uit 1826 is de kronkel in de dijk duidelijk zichtbaar.- Foto: aangeleverd

Hellende aardlagen

Onder de funderingen van het gesloopte pand kwamen de licht hellende aardlagen van de flank van de oude dijk tevoorschijn. Hieronder lag een dik pakket van opvallend netjes gestapelde kleizoden. De onderzijde van dit pakket werd gevonden op een hoogte van 4,0 meter onder NAP, op een diepte van ongeveer 3 meter onder het huidige maaiveld. Het vermoeden bestaat dat dit de resten zijn van een gerepareerde dijkdoorbraak, waarbij het uitgesleten kolkgat met kleizoden is dichtgezet. Gezien de gelaagdheid van de klei werden de gebruikte zoden vermoedelijk op het voorland gestoken. 

Ook viel vast te stellen dat de reparatiewerkzaamheden werden uitgevoerd vanaf de Neszijde richting het zuidwesten. De reparatiewerkzaamheden zijn ‘volgens het boekje’ uitgevoerd. De zoden zijn als legostenen ordelijk in het dijkgat geplaatst. Omdat de lagen uit de doorbraak totaal geen puin bevatten, denken de archeologen dat het om een oude doorbraak kan gaan, mogelijk te dateren in de 14e of 15e eeuw. De middeleeuwse werklieden bij Onderdijk kunnen als kundige dijkwerkers worden beschouwd. 

Oorsprong rond 1600?

Over de oorsprong van Onderdijk is eigenlijk maar weinig bekend. Op de oudste kaarten van rond 1600 staat het plaatsje doorgaans niet afgebeeld en op de kaarten uit de 17e eeuw is het nog slechts een klein plaatsje met enkele tientallen huizen.

De tekst gaat door onder de afbeelding.

Projectleider Sander Gerritsen staat op de bodem van de dijkdoorbraak.  - Foto: aangeleverd

Belangrijke rol

Uit archeologische onderzoeken in Noord-Holland is duidelijk geworden dat gerepareerde dijken vaak iets hoger, steviger, maar ook iets breder waren dan het omliggende land. Hierdoor waren het aantrekkelijke gronden voor de aanleg van huizen, vooral met de constante dreiging van dijkdoorbraken en overstromingen in het achterhoofd. Wellicht heeft dit stukje Onderdijk een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van het plaatsje. Mogelijk vestigden de eerste bewoners zich hier op de hogere en drogere gronden van de dichtgezette dijkdoorbraak.

Als dat zo is, ligt de huidige dorpskern al eeuwenlang op dezelfde plek. De nieuwe bewoners krijgen hoe dan ook een plekje op historische grond.

Tijdens het verdiepen kwamen de netjes neergelegde zoden van klei tevoorschijn. - Foto: aangeleverd

Onderdijk op een detail uit de kaart van Dou rond 1650. - Foto: aangeleverd