Familieverhaal uit oorlogstijd krijgt nieuw leven in boek

Door: Marc Tangel

Johan den Hartogh werkt voor Public Transformation, een missie gedreven uitgeverij. De boeken die daar verschijnen, moeten een gesprek op gang brengen. “Hoe moet je als ouder en kind omgaan met pestgedrag op school? Dat zijn onderwerpen waarover wij publiceren”, vertelt Johan. “Met dit boek willen we rond 4 en 5 mei het thema oorlog aansnijden. Dat wordt steeds actueler met alle dreiging die er nu is. Ik geloof dat een boek daar het gesprek over kan openen. Het kan ook vragen opwerpen, zoals ‘wat zou ik zelf doen?’ Mijn opa koos er in oorlogstijd voor om niet met of voor de Duitsers te werken. Hij hielp onderduikers en hij had een klein rolletje in het verzet. Daar is hij uiteindelijk voor opgepakt. Hij heeft in de oorlog negen maanden dwangarbeid in een Duitse vliegtuigfabriek bij Nordenham moeten ondergaan. Tijdens een verlof dook hij onder, tot hij na twee jaar werd verraden. Zo kwam hij begin 1945 in het strafkamp Wilhelmshaven terecht. Hij zat daar vier maanden, maar het heeft heel zijn leven impact gehad.”

Het verhaal van Johan’s opa bleek interessant genoeg om al aan het begin van de jaren negentig op papier te worden gezet. “Een paar neven hadden naar zijn oorlogsverleden gevraagd. Toen besloot hij het op papier te zetten. Zijn kinderen hebben nog geholpen met het uittypen”, herinnert Johan zich. “Dat is een document geworden van een stuk of twintig pagina’s en bevat zijn levensloop. Hoe hij verkering kreeg met mijn oma, maar ook hoe in die jaren de opkomst van Hitler en de NSB bepalend werd in het straatbeeld. Ons hele voorgeslacht komt uit Friesland, dus hij omschrijft de omgeving daar. En hij heeft het over de gesprekken in het publiek tijdens de Elfstedentocht van januari 1940. Een onrustige tijd, waarin men zich hardop afvroeg of de Nederlandse neutraliteit wel stand zou houden. Mijn opa dacht van niet. En hij kreeg gelijk.”

Vijftien procent

Het originele verslag van opa kwam in handen van Johan bij het opruimen van zijn ouderlijk huis. De uitgetypte vellen verdwenen in een verhuisdoos op zijn zolder in de Strijp, tot hij twee jaar geleden besloot opa’s verhaal nu toch eens te lezen. “Dat greep me wel aan”, vertelt hij. “Vanaf dat moment vond ik dat ik er ook iets mee doen. Opa had dit echter opgeschreven voor de familie en zij vonden het wel lastig dat ik dit zo groot ging maken. Daarom zijn er enkele namen veranderd. Mijn opa heet nu Jelle. Mijn oma is Froukje geworden.” Johan deelde de herinneringen van zijn opa op in 150 scenes, die hij vervolgens ging uitwerken. “Dat was een hele klus”, verzucht hij. “Het originele document was twintig kantjes. Die basis bleek achteraf vijftien procent van het boek, de overige 85 procent bestaat uit eigen research. Ik heb veel onderzoek gedaan op internet en door boeken te lezen. Mijn opa zat ondergedoken in Meppel. Over die regio is veel informatie bekend. Ook kon ik verschillende historici raadplegen, waaronder Oebele Vries. Deze man is verbonden geweest aan de Rijksuniversiteit in Groningen en heeft zich verdiept in de omgeving van Wilhelmshaven, waar mijn opa heeft in het strafkamp heeft gezeten.”

Geschiedenisles

Johan heeft de oorlogsherinneringen van zijn opa tot dit boek uitgewerkt om bewustwording te creëren rond de thema’s oorlog en vrijheid. “Rond 4 en 5 mei mag dat”, vindt hij. “Ik hoop de beleving en herdenking dichterbij te brengen door de oorlog binnen een gezin af te laten spelen. Voor het voortgezet onderwijs zit de opbouw en ontwikkeling van de oorlog ook in het verhaal verweven. Daarmee is het een geschiedenisles in romanvorm geworden.” De opa van Johan komt oorspronkelijk uit Friesland. Na de onderduikperiode in het Drentse Meppel, besloten zijn opa en oma daar te blijven. De oorlog werd nooit verzwegen, maar er werd ook niet veel over gepraat. “Voor mij was zijn verhaal nieuw”, merkt Johan op. “Met de wetenschap van nu had ik mijn opa best meer vragen willen stellen. Ik ben vroeger veel bij hem thuis geweest. Als ik hem in mijn verbeelding zie zitten in zijn vraag ik me wel eens af wat hij altijd met zich heeft meegedragen.”

Op 25 april signeert Johan van 14.00 tot 15.00 in Bruna Herenstraat.