Buurtbewoners staan stil bij veertien levensverhalen

Door: Annemiek van Moorst

Een bijzondere gast deze middag was de Duitse kunstenaar Gunter Demnig (79), de initiatiefnemer van het internationale Stolpersteineproject. Demnig vertelde hoe zijn initiatief is uitgegroeid tot een indrukwekkend Europees kunst-herdenkingsproject. Inmiddels liggen er ruim 100.000 struikelstenen door heel Europa. Ze horen bij elkaar. Naast het zichtbaar maken van de geschiedenis is het voor hem belangrijk dat de mens achter de naam zichtbaar wordt.

De naam Stolpersteine heeft hij gekozen omdat je er symbolisch “over struikelt met je hoofd en je hart”. Om de letters in het goudkleurige plakkaat te kunnen lezen, moet je buigen naar het slachtoffer. “Dat is een automatische vorm van respect”, benadrukt hij.

Complex

Hemnig gaf aan dat door politieke omstandigheden er geen nieuwe struikelstenen geplaatst mogen worden in het stadje Heidenau. “Dit is verschrikkelijk en volslagen idioterie”, zegt hij geraakt. Hij weet ook dat sommige huiseigenaren absoluut geen steen voor hun huis willen. Oorzaken daarvan kunnen zijn dat ze bang zijn voor vandalisme of aangeven dat de oorlog al tachtig jaar geleden is. Mensen vragen zich ook af waarom je deze mensen nog moet herdenken. Sommige nabestaanden en burgers vinden het ongepast dat er over de namen van de oorlogsslachtoffers op de stoep wordt gelopen. Er zijn ook bewoners die geen steen voor hun huis willen hebben liggen omdat ze daardoor iedere dag aan de oorlog herinnerd worden. Het is ingewikkeld als nabestaanden het wel willen, maar bewoners van het huis niet. Demnig kan zich het moeilijk voorstellen, maar respecteert dat wel.

Persoonlijke gedachten

Bij bewoonster Sigrun werden vijf Stolpersteine geplaatst. Het feit dat er juist uit haar huis vijf mensen gedeporteerd waren, maakt haar erg verdrietig. Een aanwezige buurtbewoner verwoordde de gedeelde morele verantwoordelijkheid treffend: “Stel je voor dat je buren nu opgepakt worden... Zou je dan wegkijken of actie ondernemen?”

Burgemeester Huri Sahin raakte de aanwezigen met de volgende woorden: “Soms waren er helemaal geen nabestaanden meer te vinden, omdat hun stamboom daar ophield te bestaan.” Zij gaf aan dat in de Joodse rouwtraditie wordt gezegd, dat een mens pas vergeten is als zijn naam is vergeten. Noem daarom hun namen, telkens weer en vertel hun verhalen. Ze benadrukt ook dat de twee jonge mannen, nog in de bloei van hun leven, die er niet mee konden leven wat het naziregime hen - en eigenlijk alle Nederlanders – aandeed. Zij gaven hun studie op om de oversteek naar Engeland te maken in de hoop van daaruit mee te kunnen werken aan het verzet met als doel: vrede.

De nabestaanden Casper en Lideke Kruizinga waren ook aanwezig. Caspers woorden: “Dat Roelof op 22-jarige leeftijd wordt gearresteerd omdat hij nog langer weigert de tirannie van de bezetter machteloos aan te kijken en in verzet gaat was een heldendaad. Het graf is nooit teruggevonden. Het plaatsen van zijn steen maakt dit verhaal, een litteken in onze familiegeschiedenis, een zinvolle herinnering aan deze zinloze onvoorstelbaarheid.”

Verzetsstrijders

Op twee maart 1943 vertrokken de verzetsstrijders Erik Cornelis Scheffer en Roelof Hildebrand Kruizinga met vijf anderen naar Engeland om van daaruit de strijd tegen nazi-Duitsland voort te zetten. Nadat de reddingssloep naar zee is gevaren en moeizaam door de branding is gekomen, steekt een westerstorm op. De motor stopt, waarna ze moeten zeilen. De Duitse Kriegsmarine pakt hen op en brengt hen voor verhoor naar Rotterdam. Daarna worden de mannen via Kamp Vught naar Kamp Amersfoort gebracht. Kruizinga komt uiteindelijk in Dachau terecht en is op 2 februari 1945 in nevenkamp Erzingen overleden.

Op 6 september 1943 komt Erik Cornelis Scheffer in Dachau aan en op 20 oktober wordt hij op transport gezet naar Neuengamme. Op 3 mei 1945 worden duizenden concentratiekamp gevangenen naar het Duitse passagiersschip Cap Arcona gebracht om sporen van de kampen te wissen. Op het water lagen ook veel Duitse oorlogsschepen. Een ramp werd waarheid. Het schip werd gebombardeerd door de geallieerden. Niet wetende dat het vol zat met gevangenen.

Alle 14 verhalen van deze dag zijn verschrikkelijk. De werkgroep Stolpersteine blijft zoeken naar nieuwe verhalen om deze mensen weer een naam en een plek te geven. Geïnteresseerden kunnen deze ceremonies bijwonen. De planning staat op de website: https://www.historischeverenigingrijswijk.nl/stolpersteine/