Fiets je mee op de Monumentale Route door Wormerland?

Door Dirk Karten

We beginnen de route op de Veerdijk in Wormer. Daar krijgt de Zaanse historie gelijk een gezicht door befaamde pakhuizen met namen als Batavia, Bassein en Riga. 

Werken op kantoor in pakhuis Saigon? Het kan! 

Op zoek naar een unieke kantoorruimte? In pakhuis Saigon kan dat. Bij rijstpellerij Hollandia (1877) kun je dat wel vergeten. Er staat een hek omheen. Om de knalrode bouwbak staat het onkruid hoog opgeschoten.  

Wat gaat hier gebeuren? 

Van oudste huisje in Jisp, boeken uit de Knol Bieb tot ‘verdomde teef’

We fietsen door met links (woon)boten en rechts de grote, moderne appartementen met prachtig uitzicht op de Zaanbocht. 

Is deze kraan nog in bedrijf? 

Op de plek waar ooit Henny Veenings zijn garage begon, staat nu het nieuwe pakhuis met de naam De Liefde. Even verderop is er blijkbaar weinig sprake van liefde. Een beetje verloren dobbert er een tikje vervallen zeilbootje met de Italiaanse naam Cagna Maladette, oftewel Verdomde Teef…

De ‘Verdomde Teef’ ligt er wat vervallen bij. 

Historische pakhuizen

Het is beter gesteld met het houten driebeukige pakhuis Riga uit de 17e eeuw dat ooit onderdeel uitmaakte van stoomoliefabriek De Liefde. Vanaf 1953 is het verbouwd tot woonhuis. 

Pakhuis Riga is een van de 29 monumenten die je op de route tegenkomt. 

Strak tuintje langs de woonboot in de Zaan op de Veerdijk. 

Vervallen schoonheid op de Veerdijk. 

We fietsen verder langs de modernere industrie zoals M.O.T.T. (Marine Olie Tank Terminal) en Gargill/Gerkens Cacao. Strenge verbodsborden vertellen ‘hier niet fotograferen’. Ach, zo mooi is zijn de silo’s en moderne panden ook weer niet.

Een van de Zaanstreek kenmerkende geuren ruik je hier.

Aan de overkant vervallen pakhuizen. 

Langs de Zaanoevers werd er eeuwen geleden al gewerkt en nu nog steeds. 

Genieten van Zaanse hoogtepunten in Monumentale Route

Je kunt veel mooiere platen schieten als je langs de Zaan doorfietst richting Oostknollendam. Een lieflijk polderdorpje dat begint met de herinnering aan onze sterfelijkheid… We respecteren de eeuwige rust op de particuliere begraafplaats, met bijpassend koetshuis (voor de lijkkoets), en worden liever blij van de monumentale dorpse schoonheid.

Zoek de ramen...

 Zoals die van pakhuis Koningsbergen. Gebouwd in de midden van de 18e eeuw. Het stond tot 1889 als pakhuis aan het Zwet waar oorspronkelijk zaad werd opgeslagen. Het inktzwarte pand bevatte oorspronkelijk geen ramen, alleen ventilatieluiken.

Volop sfeer bij het sluisje Oostknollendam. 

Knol Bieb

Op het dorpspleintje kun je in de Knol Bieb gratis spullen meenemen als kinderschoenen, Suske en Wiske puzzels en boeken. 

Gratis mee te nemen, maar leg ook eens wat terug.

We laten ook de bussen met koffiepads (zijn ze leeg?) voor wat ze zijn en fietsen stevig door richting Spijkerboor. Aan de overkant van de vaart aan de Starnmeerdijk kun je net nog een deel zien van de seinmast. Die werd tot 1970 gebruikt om het bemalen van vaarten in Noord-Holland te stoppen en zo overstromingen van polders te voorkomen.

Rust Wat

Aanraden om even af te stappen is de Limosahoeve op de Oudelandsdijk nummer 8A. Een vriendelijk/ludiek ogende koffie en thee Rust Wat-uitspanning.

Ludiek opsteekpuntje.

 We hebben geen trek in koffie en laten ook ‘t Herenhuis in Spijkerboor voor wat het is. Tip: hier kun je met het pontje over richting De Rijp/Alkmaar.

Landelijk Wormerland.  

‘t Heerenhuis. 

Hier kun je met het pontje over richting De Rijp/Alkmaar. 

Wie de boer niet eert, heeft van het verleden niets geleerd

Wat nu volgt is een flink stuk polderweg. De Monumentale Route maakt onderdeel uit van de fietsroute Laag Holland. Zo kom je onderweg borden tegen met daarop plattegronden die aangeven waar je bent. Terwijl de zwaluwen met ons meevliegen genieten we van de weidse vergezichten en mooie boerenbedrijven. Op een bord de wijsheid ‘Wie de boer niet eert, heeft van het verleden niets geleerd. Onze agrariërs hebben het zwaar met klimaatgekte en dwarrelend overheidsbeleid in ons kikkerlandje.

Waar gaan we heen? t

Pas op, overstekende ganzen. 

Overstekende ganzen

Terwijl onze gedachten afdwalen rijden we bijna tegen een groepje overstekende ganzen aan. Wel blijven opletten! Anders mis je ook de Neckermolen. 

De Neckermolen is niet te bezoeken, wel een foto waard. Ooit stonden er zo’n 100 molens in de Zaanstreek. 

Nou zie je die niet snel over het hoofd, wel het vliegtuigmonument Jisp. Die ligt een beetje verscholen aan de Kanaaldijk na de dressuurstal Gouda. Oeps, teruggaan met de straffe wind is geen optie voor ons achterwerk dat vraag om een kleine pauze.

Het verklarende bordje bij de Neckermolen heeft z’n beste tijd gehad, een fotografisch pronkstukje is de molen en het molenerf wel. Dan doemt de stad Purmerend links van ons op. We laten de marktstad voor wat hij is en fietsen door richting Neck. Vermaard om de kookkunsten van de befaamde horecafamilie Mario Uva die zelfs een Michelinster naar het dorp haalde. Helaas moeten we door en steken de vaart over richting Jisp.

Iddylisch wonen aan de Jisperdijk.

Heerlijk landelijk

Je zal maar wonen in de woonboten die links van de Jisperdijk liggen. Een ongekend unieke landelijke ervaring die ook het nodige onderhoud blijft vragen zien we. Er wordt druk geschilderd en geklust. 

Wat heeft zich hier afgespeeld? Deze stal staat leeg. 

Even verderop komen we een grote leegstaand boerenbedrijf tegen. Heeft deze ondernemer zich laten uitkopen? Geëmigreerd of gewoon gestopt omdat er geen opvolging was? Vaag, want het pand ziet er nog goed onderhouden uit. De routekaart voert ons naar de hoek Oosteinde/Weiver waar je een prachtig stukje van het landelijke Jisp ziet.

Pronkstukjes

Pronkstukje is ook het raadhuis, vermoedelijk gebouwd rond 1650. De architect blijft onbekend, maar er zijn speculaties over Jan Adriaensz Leeghwater. Boven de voordeur prijkt het jaartal 1650 en het dorpswapen, een lepelaar, is in een steen gehouwen. De fraaie top van de voorgevel wordt geflankeerd door beelden van Gerechtigheid en Liefde. Vandaag de dag herbergt het raadhuis onder andere de Oudheidkundige Commissie Jisp en is het een populaire trouwlokatie. Naast het gebouw staat een schandpaal.

Beroemde raadhuisje. 

Jisper rijkdom

Een tikje verscholen door het nu weelderige groen ligt de Jisperkerk met aan de zuidzijde een begraafplaats. Deze zaalkerk met tongewelf, gebouwd in 1822, behoort toe aan de Stichting Oude Hollandse Kerken en verving de vervallen laatgotische kerk van 1542. De 17e-eeuwse kansel, het doophek en de herenbanken, samen met de grafzerken, zijn overgebleven uit de vorige kerk en getuigen van Jisper rijkdom in die tijd. De grafzerken behoren toe aan molenbezitters, commandeurs van walvisvaarders en burgemeesters. Bijzonder zijn de zerken van de Jisper leedzetters die gewonde soldaten hielpen. 

Oudste huisje van Jisp

We fotograferen Dorpsstaat 19 waar het oudste huisje van Jisp staat. Gebouwd in 1656 en stammende uit de bloeiperiode van de walvisvaart. Het huisje is alleen tijdens de Open Monumentendagen geopend. En dan zelfs alleen vanaf de straatkant als de boerendeur half is geopend. Het huisje is geen museum en te klein voor (groeps)bezoek. 

Het oudste huisje van Jisp. 

Zo zag het huisje er uit toen het nog anderhalve meter langer was (en de Dorpsstraat smaller). 

Mooie historie in Jisp. Wie weet wie dit waren? Mail dan redactie.zaanstad@rodi.nl 

In de pronkkamer met dooddeur (een niet gebruikte deur) bevindt zich een tegelschouw met Bijbelse voorstellingen. De achterkamer heeft een houten smuiger (stookplaats), welke nog de enige is in Nederland.

Eerbetoon aan Aldert Kwadijk

“Er liep ooit een ‘paardenpadje’ voor het huis. Maar toen de Dorpsstraat breder werd, moest er anderhalve meter van het huis afgehaald”, vertelt Nel die ons spontaan ontvangt. Ze wil niet zelf op de foto maar vertelt wel vol trots over hoe haar overgrootvader, oom Aldert Kwadijk, en haar vader Klaas Kwadijk het oudste huisje van Jisp uit 1656 hebben gered van de sloop én goed onderhouden.

Oom Aldert Kwadijk en zijn vrouw. Hij wordt geëerd met de Aldert Kwadijkbrug in Jisp.      

“Eigenlijk moet het weer geschilderd worden. Heb je de schoorsteen gezien? Die is gerestaureerd maar weer scheef teruggezet”, vertelt Nel. De tijd dat er door haar ouders een bijpassende B&B met theetuin werd gerund is voorbij. Op ‘ongezette tijden’ hangt het bordje ‘open’ bij het hek en kun je wel rondsnuffelen in het door vader Klaas gebouwde houten schuurtje achteraan het erfje.

Daar vind je een met veel liefde samengesteld brocante assortiment. Van zelfgebreide sokken tot een ‘Aap, Noot, Mies’ leesplankje. Een foto aan de muur eert oom Aldert Kwadijk. Die is naamgever van de brug in het dorp en drukte – net als haar vader Klaas – zijn stempel op het dorp vanwege zijn uitmuntende timmerman vakmanschap.

Kijkje in de kleine maar fijne brocanteschuur achter het oudste huisje van Jisp. 

Het oudste huisje staat zo’n twaalf centimeter scheef. Een bed moet op klossen wil je recht liggen. Nel haar overgrootvader kocht het huisje in 1903. Vader en moeder Kwadijk hebben er even in gewoond. Tot vader Klaas zijn eigen boerderij met ongekend knap vakmanschap had afgebouwd achteraan het erf.

Wil je warme voeten? Koop dan deze zelfgebreide sokken. 

Botenbouwer

“Hier bouwde Klaas eerst zijn houten boten. Nu is het de keuken”, vertelt Nel’s moeder als we bij uitzondering een kijkje mogen nemen in hun privé vertrekken. De – ook zelfgemaakte - schouw heeft een deel met 300 jaar oud hout. Overal zijn de houten planken vastgezet met originele draadnagels. De pronkkast heeft antiek glazen raampjes waarin je de luchtbellen en vervormingen kunt zien. ‘Alles heb ik hier zelfgemaakt’ zegt Klaas nuchter.

Prachtige gevel van het koopmanshuis. 

Met moeite nemen we afscheid en rijden doorrichting Wormer. Op de Dorpsstraat 350 stoppen we even om het prachtig koopmanshuis te bewonderen. Oorspronkelijk gebouwd als woonhuis voor een welvarende beschuithandelaar. Het achttiende-eeuwse bakstenen herenhuis heeft een voorgevel met manshoofd uit 1763.

‘Villa van Allan’

Op steenworp afstand zien we de Maria Magdalenakerk. Gebouwd in 1869 in neoromaanse stijl. In 1927 werd de kerk vergroot tot kruiskerk, waarmee het aantal zitplaatsen steeg tot 700. 

In de imposante Maria Magdalenakerk passen 700 mensen. 

Via het Bartelsluisje kom je ook langs de directeurswoning van voormalige eigenaar heer Allan, ook directeur van papierfabriek Van Gelder Zonen. In de volksmond daarom nog steeds ‘de villa van Allan’ genoemd.

Iconische graansilo

Wie moe gefietst is, kan in dit deel van de route de knorrende maag vullen bij diverse uitspanningen die ook op de route worden genoemd. Voor ons eindigt de prachtige groene tocht met een foto van iconische Lassie graansilo uit 1912. 

Voor ons het laatste monument op de route, het iconische Lassie pand. 

Gebouwd in vroege nieuw-zakelijke stijl voor de Gebroeders Laan en een van de eerste volledig gewapend betonnen graansilo’s in Nederland. Met zijn 36 meter torent hij hoog boven de Zaanstreek uit en maakt deel uit van het pellerijcomplex Mercurius.

Gratis routekaart

Zelf deze mooie landelijke route fietsen? Ga dan naar www.zaans.nl/nl/routes/routes/4258417908/monumentale-route Leuk: je kunt hem gratis downloaden met de nodige extra informatie over wat je tegenkomt. 

Een dikke aanrader voor een leuk en leerzaam dagje genieten langs de vele monumenten die de Zaanstreek rijk is.