Geschiedenis van Alphen in beeld: late middeleeuwen en vroegmoderne tijd

Door Nina van Katwijk

De handel via de Oude Rijn bracht welvaart naar het gebied van het huidige Alphen. Het ging zelfs zo goed met de economie dat er in de 13e eeuw een kasteel verrees, het Hof van Alphen. Het is onbekend wie het kasteel gebouwd heeft, het Hof van Alphen is een kleine drie eeuwen regelmatig van eigenaar werwiswseld. In 1507, nam Jacob Coppier van Kalslagen het landgoed over. Sindsdien wordt het kasteel ook wel Huis Kalslagen genoemd. Het was de dochter van Jacob die een belangrijke rol zou spelen in de 80-jarige oorlog. 

80-jarige oorlog

Margaretha Coppier van Kalslagen (1516-1597) en haar man Joachim Burgher verbleven in die tijd in Antwerpen. Willem van Oranje en zijn volgelingen stonden nog aan het begin van hun vrijheidsstrijd die nog bijna een eeuw zou voortduren. In 1574 vatten zij het plan op om Antwerpen van binnenuit te bevrijden van de Spanjaarden. Hiervoor smokkelden ze duizenden soldaten de stad binnen. De Spanjaarden zetten de tegenaanval in en doorzochten heel Antwerpen naar de ‘opstandelingen.’ Margaretha verborg drie belangrijke leiders van het Oranjecomplot, Nicolaas Ruichaver en Willem Martini en haar halfbroer Josua Alveringen, in haar huis. Terwijl de drie mannen verstopt zaten in het rookhok van de schoorsteen en in een tafelkast maakte zij koelbloedig een praatje met de mannen die het Huis van top tot teen doorzochten. Het bevrijdingsplan was weliswaar mislukt, maar Margaretha redde zo de kern van de operatie. Haar bastaardbroer Andries Coppier had helaas minder geluk en werd wel gepakt door de Spanjaarden.

Ook een ander bouwwerk van Alphen speelde een rol in de 80-jarige oorlog, de sluis bij de overgang van de Gouwe en de Oude Rijn. In 1574 vochten de Oranjegezinden en de Spanjaarden om de Gouwsluis waardoor de polders onder water liepen. Dit hielp later weer bij de bevrijding van Leiden. 

Buitenhuizen

Na de 80-jarige oorlog ging het goed met Nederland. In de Gouden eeuw werd Alphen een populaire bestemming voor comfortabele en luxueuze buitenhuizen voor Rijkelui uit Amsterdam. Het Hof van Alphen moest hier ook aan geloven. Toenmalige eigenaar Tomazius verbouwde het kasteel in 1623 tot het eerste buitenhuis van Alphen, in de Hollandse Renaissancestijl. Naast het landhuis kwamen er ook dienstwoningen, schuren, en boomgaarden bij. In de eeuw erna verrezen er ten minste rond de 125 buitenhuizen langs de Oude Rijn.

Vergaan en vergeten

Tegenwoordig is er niets meer over van het Kasteel of de Buitenplaats. In de plaats daarvan is er een appartementencomplex verrezen. Alleen de straatnamen in de buurt herinneren aan de oorspronkelijke functie van de plek, De Hoflaan en Hofzichtstraat. Ook veel van de andere buitenhuizen zijn in de loop van de tijd weer afgebroken. Zo is Buitenplaats Hoogerwal vervangen door een inmiddels weer gesloopte boerderij, Buitenplaats Langerode moest plaats maken voor de gevangenis en op het terrein van Buitenplaats Rust en Werk staat nu een Van der Valk restaurant. Zelfs de Gouwsluis bestaat niet meer, al is de buurt erom heen nog vernoemd naar het bouwwerk, de huidige Gouwsewijk van Alphen. Deze vergane glorie heeft echter plaats gemaakt voor nieuwbouw. Alphen is in de afgelopen twee eeuwen flink gegroeid, mede dankzij de bouw van het treinstation in 1878. Hoe modern Alphen is ontstaan is te lezen in het laatste deel van de rubriek ‘de geschiedenis van Alpen in Beeld.’