Sloterplas in Nieuw-West: handgegraven historie onder het zomerse zand

Door Marcel van Stigt

De herinneringen komen vanzelf op bij het zien van het kleine strandje nabij restaurant Buiten. Op zomerse dagen, begin jaren zestig, vanuit de woning aan de Osdorperban met moeder en twee broers naar de Sloterplas en een plekje zoeken in het zand. Schepjes en emmertjes mee en om de beurt met moeder een rondje door het water. En na afloop natuurlijk een ijsje. 

Aangename pauze

Anno 2025 lijkt er niet zo gek veel veranderd, behalve dan dat de kwaliteit van het zwemwater behoorlijk is gekelderd. Maar nog steeds trekt het grote meer en het park dat daaromheen is gesitueerd op zomerse dagen massa’s mensen. Er ligt een aantrekkelijke route voor wandelaars, hardlopers, fietsers en skaters, het Rondje Sloterplas. Wie zich daaraan waagt vindt op zijn weg enkele horecagelegenheden voor een aan aangename pauze.  

Voor sportievelingen staan langs de route sporttoestellen en ze komen ook een officiële discgolfbaan tegen. Kinderen kunnen zich vermaken in een kinderboerderij en een natuurspeeltuin. En natuurlijk is er een strand, een zwembad met buitenbad, een peuterbad, een ligweide en een speeltuin. Er is een watersportcentrum met jachthaven waar je kunt leren zeilen, kanoën en surfen. Kano’s, surfplanken en zeilbootje zijn te huur. De gehele Sloterplas en oevers dragen sinds 28 maart 2024 het predicaat ‘Gemeentelijk beschermd stadsgezicht’. Artikel gaat verder onder de afbeelding.

Een wandelrondje van anderhalf uur - Rodi Media/MvS

Sloterplas door de tijd

Langwerpige vorm

Hoe is dit fraaie recreatiegebied ontstaan? Daarvoor moeten we terug naar de Middeleeuwen. De huidige Sloterplaats heette aanvankelijk Het Slootermeer, en is mogelijk ontstaan is door afkalving van de oevers van het riviertje de Sloot. Door de overheersende zuidwestelijke wind kreeg het meer in die richting een langwerpige vorm. 

Tussen 1642 en 1644 is het meer drooggelegd en ontstond de Sloterdijkermeerpolder met een slagenlandschap, oftewel: een verdeling in smalle banen. Tot halverwege de twintigste eeuw bleef het een agrarisch gebied. Dat veranderde toen natuurbeschermer Jacobus Pieter Thijsse in 1908 het voorstel op tafel legde om aan de westkant van Amsterdam een recreatiebos te creëren. Het voorstel is overgenomen en daaruit heeft de gemeentelijke woningdienst een opzet gemaakt voor een tuindorp.   

Engelse en Duitse parken

Daaruit volgde het plan voor een plas en ook daar is werk van gemaakt. De laaggelegen polder in de voormalige gemeente Sloten werd uitgegraven tot recreatieplas als middelpunt van de Westelijke Tuinsteden. Als voorbeeld dienden Engelse en Duitse parken en de bastions van de Maschsee in Hannover, die in 1935 uitgraven werd. Ze zijn vrijwel gekopieerd. 

In 1939 werd het uitgewerkte plan voor de tuinstad Slotermeer en de te graven Sloterplas door de gemeente vastgesteld. Vooruitlopend op de verdere aanleg werd al in 1942 gestart met graafwerk voor de plas. Dit betrof een deel van de haven aan de noordwestzijde, buiten de oude Sloterdijkermeerpolder, die nog tot 1948 voor agrarische doeleinden werd gebruikt. Het graven was nogal een klus, want het werd met de hand gedaan. Wellicht was dit een onderdeel van de werkverschaffing.  

Tweede Wereldoorlog

De werkzaamheden werden onderbroken toen de Tweede Wereldoorlog zich aandiende. Alle materialen en mankracht moesten worden ingezet voor strategische doelen. De draad is in 1948 weer opgepakt. Met een graafwielzuiger, die vanuit Sliedrecht naar de Sloterdijkermeerpolder was overgebracht, werd de grond afgegraven. De bovenliggende veen- en kleilagen werden gebruikt om de omliggende parkgebieden op te hogen. Op circa zeven meter diepte werd het pleistocene zand bereikt en dit werd vanaf 1952 tot op een diepte van circa dertig meter afgegraven. Het graven duurde tot 1956, toen de Sloterplas zijn uiteindelijke omvang en diepte had bereikt. Het opgegraven zand kon mooi worden gebruikt om de omliggende nieuw te bouwen tuinsteden Slotermeer, Geuzenveld en Slotervaar op te hogen.  

De laatste restauraties

In 1957 werd aan de noordkant van de plas het Sloterparkbad geopend. In 1973 verrees hier een overdekt zwembad, dat in 2001 werd vervangen door een nieuw gebouw voor de (wedstrijd)zwemsport. Zowel aan de noordwestkant als aan de zuidoostkant kwam een haventje voor zeil- en motorboten. Het park leende zich voor allerlei vertier, maar ook voor een triatlon. Deze is in juni 2006 voor het eerst in en om de plas gehouden.  

In 2015 werd het kleine strandje vervangen door een groter, met zand opgehoogd strand: het ‘Sloterstrand’. Sindsdien is dit een recreatieplek geworden waar op mooie zomerdagen druk gebruik van wordt gemaakt.  

Bronnen: Wikipedia en www.vriendenvandesloterplas.nl 

Magazine Amsterdam 750

Benieuwd naar de rijke geschiedenis en de bruisende verhalen van de stad? Ontdek het speciale magazine Amsterdam 750 jaar van Rodi voor meer unieke verhalen, historische feiten en prachtige beelden die het verleden en heden van Amsterdam tot leven brengen. Het magazine is te verkrijgen via afhaalpunten of online te lezen.