Over kweekjes: luisteravond rondom taboedoorbrekend onderwerp

Shirley Brandeis

Allereerst over een kweekje. “Kort uitgelegd is dat een informeel pleegkind,” vertelt Nicole Terborg. “Dus zonder gedoe met officiële papieren. Dat is in veel culturen normaal; ook bij Surinamers.” Op een dag kreeg ze het zelf te horen: je gaat bij je tante wonen. Het was 1990 en de dertienjarige ging vanuit het Brabantse dorp Cuijk naar tante Sonja in Amsterdam. De puber was boos, leest ze in de podcast uit haar tienerdagboek voor. “Eerst gingen mijn ouders scheiden, toen ging mijn moeder weg en toen moest ik ook!”

Opgeofferd

De band met moeder Jetty is vandaag de dag goed. Ze spreken elkaar als buren dagelijks meerdere keren. Toch kwam de vraag ‘waarom was ik een kweekje?’ hard aan. Terborg: “Aan de ene kant is het dus gebruikelijk binnen de Afro-Surinaamse gemeenschap. Aan de andere kant is het een taboe.” Dat taboe is overigens niet het kweekje zelf, benadrukt ze. “Het vragen naar de redenen ervan, dát is taboe.” Dat merkte ze ook toen ze haar moeder vragen stelde. “We praten altijd over alles, maar hierbij raakte ik iets. Het was confronterend voor haar. Ik voelde me opgeofferd als tiener. Maar mijn moeder noemde haar keus een opoffering die ze voor mij en de andere kinderen deed.”

Mijn kant

De luisteraar hoort in de podcast, die met de prestigieuze Prix Europa werd bekroond, geregeld de emoties aanzwellen. De twijfel van de documentairemaakster (zelfs over of ze het woord kweekje kan gebruiken), de reacties van haar omgeving (“Je weet niet wat er uit de boom die jij gaat schudden komt vallen”), de herkenning van andere kweekjes, de verrassing en soms verbijstering door wat ze hoort en ontdekt, en het mooiste: de verlichting van het praten. Maar daar gaat heel wat aan vooraf. Terborg houdt zich niet in. Maar de gesprekspartners, naast moeder Jetty ook tal van andere familieleden, ervaringsdeskundigen (andere kweekjes dus) en experts, ook niet. “Wat fijn was, was dat mijn moeder me juist aanmoedigde dit te doen. Ze is een geëngageerde theatermaker, en heeft op het podium ook altijd gevoelige onderwerpen besproken. Dus ze snapt mijn drang om de geschiedenis te onderzoeken en mijn verhaal te vertellen. Maar ja, het was ook spannend voor haar. Ik ging doorvragen over het waarom. En vertelde haar voor het eerst mijn gevoelens, mijn kant van het verhaal.”

Moeilijk vooruit

Er kwam veel boven tafel, terwijl op de achtergrond een continu twijfelen aanwezig bleef. Terborg: “De hele zoektocht was er die twijfel. Ja, ik mag het onderzoeken. Ja, ik mag gevoelens erover hebben. Maar ook: waarom teruggaan naar het verleden? Wat rakel ik op?” In zes afleveringen ‘Kweekje, mi kwekipikin’, een coproductie van Prospektor en VPRO, gaat de zoektocht naar het verleden en uiteindelijk ook naar Suriname. “Wie zijn geschiedenis niet kent, komt moeilijk vooruit, vertelde iemand me daar. Op de plantage van mijn voorouders voelde ik dat in elke vezel.” En zo ontdekte Terborg meer. In de laatste aflevering valt veel op zijn plek. Niet vanzelf, maar door de stappen die de documentairemaker nam, en de confrontatie die zij aan durfde te gaan. “In Suriname sprak je niet over dit soort dingen,” zegt tante Joyce, zelf ook een voormalig kweekje.

De vuile was

Terborg nu en hier wel, en dat leverde een bijzondere podcast op. Een verhaal dat gedeeld moet worden. Na de radio-uitzendingen bij de VPRO op NPO 1 is er nu op donderdag 18 september een luisteravond van podcastplatform OORZAKEN in de Meervaart Studio. Hierbij gaat Nicole Terborg in gesprek met publiek en interviewer Soumeya Bazi. Het zal ook herkenbaar zijn voor bewoners van Nieuw-West, weet de podcastmaker. “Dit gaat over familiebanden, opvoeden, migratie, het koloniale verleden, generaties en ‘de vuile was buiten hangen’. Iedereen kan zich in iets hiervan herkennen.”

Enorm veel reacties

Ze hoopt dat door haar zoektocht generaties met elkaar in gesprek gaan. Niet per se over kweekjes, maar over alles wat je nog wil weten. “Zonder je geschiedenis te kennen, kom je moeilijk vooruit, werd mij dus verteld. Dat wil ik doorgeven. Dit keer ging het bij mij over kweekjes. Door de gesprekken, door deze podcast, heb ik gemerkt hoe zeer dit specifieke onderwerp leeft. Ik kreeg enorm veel reacties. Mensen die me vertellen dat ze voor het eerst met hun moeder zijn gaan praten. Mensen uit allerlei culturen, waar ook zogenoemde uitgebreide families elkaars kinderen opvangen.” Zelf voelt ze nu bij het woord kweekje iets heel anders dan voor haar zoektocht. “Ook taal heeft een geschiedenis. Gevoelens rondom een woord kunnen veranderen. Ik hoop dat ik met mijn verhaal anderen een positiever gevoel kan geven.”

Meer generaties nodig

Dat positieve gevoel, ondank negatieve herinneringen, kwam dus ook bij Terborg naar voren. “Ik zie nu veel meer de waarde van de uitgebreide familie in. Hoe fijn het is om samen kinderen op te voeden. Mijn kinderen gingen bijvoorbeeld nooit naar de opvang dankzij familie waar ze terecht konden. Mijn moeder kookt vaak voor mijn gezin. Er zouden minder scheidingen zijn in Westerse wereld als je het samen doet. Het kerngezin, die hoeksteen van de samenleving die we in Nederland zo hoog hebben staan, die is bedacht. Je hebt meer mensen, meer generaties ook, nodig dan alleen het gezin.” In de laatste, confronterende aflevering valt veel op zijn plek. Maar laat waarschijnlijk ook vragen voor de luisteraar onbeantwoord. “Sinds het maken van de serie ontdekte ik dat er niet altijd één eenduidig antwoord is, maar dat verschillende perspectieven naast elkaar kunnen bestaan. Tijdens de luisteravond hoop ik dan ook de verhalen van anderen te horen.”

De OORZAKEN Luisteravond rondom de podcast vindt plaats op donderdagavond 18 september van 20 tot 21:30 uur in de Meervaart Studio aan het Osdorpplein 6. Tickets à 5 euro zijn te koop via https://oorzaken.org. De podcast “Kweekje, mi kwekipikin, is te luisteren in podcast apps en op Spotify.