Kritiek zwelt aan op ICL ondanks voorgenomen maatregelen.

Door Hans Straeter

De afgelopen weken gebeurde meer rond de kunstmestfabriek. In de gemeenteraad werden vragen gesteld over de mogelijke betrokkenheid van ICL bij oorlogvoering. De organisatie ASEED bracht een persbericht naar buiten met beschuldigingen. De partij voor de Dieren organiseerde een bliksemactie bij het bedrijf, een externe woordvoerder reageerde namens ICL op de aanklachten van ASEED en wethouder Steven van Weyenberg wil dat de omgevingsdienst bij ICL de duimschroeven aandraait.

De nieuwe, aangescherpte vergunning moet de overlast aanzienlijk terugdringen. Tijdens de presentatie door de omgevingsdienst werd gesteld dat de stank met tenminste 72% omlaag moet. Binnen zes maanden nadat de vergunning definitief is geworden, zou dit moeten gebeuren. Ook de uitstoot van zoutzuur moet drastisch omlaag. Bij de maatregelen die in voorbereiding zijn, gaat het dit jaar om een proef met gezuiverd water en in 2026 om een nieuwe druppelafscheider. De norm voor de uitstoot van zoutzuur wordt aangescherpt. 

Bij de nieuwe vergunning wordt de concentratie teruggebracht van maximaal 30 mg/m3 naar niet meer dan 12 mg/m3. Eerder werd door bewoners in Noord en de Houthavens gehoopt dat dit laatste cijfer 3 mg/m3 zou worden, maar Europese regelgeving en het rekening houden met de oude installatie levert een norm van 12 mg/m3 op met daarnaast de onderzoeksplicht voor ICL naar het verder verlagen van zoutzuuremissies. De nieuwe vergunning regelt ook voorschriften over afval, afvalwater, energieverbruik, lucht en andere zaken.

Tijdspad

Op 31 oktober wordt het ontwerpbesluit gepubliceerd, dan volgt een termijn van zes weken waarbij betrokkenen een zienswijze kunnen indienen. Daarna worden die zienswijzen verwerkt; dat gaat minsten vier weken duren. Naar verwachting wordt dan het definitieve besluit in januari 2026 gepubliceerd, gevolgd door een beroepstermijn van zes weken. Rond het ontwerpbesluit is op woensdag 12 november van 16.00 tot 20.00 uur een inloopbijeenkomst in Huis van de Wijk De Evenaar aan de Kometensingel 189.

Het toezicht en de handhaving door de omgevingsdienst op overschrijdingen van de huidige normen gaat ondertussen door. Inmiddels wordt het tweede deel van € 125.000,- geïncasseerd van de opgelegde dwangsom van € 500.000,- Na eerst tevergeefs bezwaar gemaakt te hebben bij de Hoor- en Adviescommissie, kondigde De kunstmestfabriek op 17 september aan bij de rechtbank in beroep te gaan tegen de opgelegde last onder dwangsom.

Vragen gemeenteraad

Enkele dagen voor de bewonersbijeenkomst in het Zonnehuis stelt Anke Bakker, fractieleider van de Partij voor de Dieren, vragen in de Amsterdamse gemeenteraad. Deze keer niet over de stank en uitstoot van zoutzuur, maar over de mogelijke betrokkenheid van dochterondernemingen van de ICL Group bij de exploitatie van grondstoffen in de bezette Westelijke Jordaanoever, de levering van producten en ondersteuning aan Israëlische nederzettingen, de handel in witte fosfor en de banden met het Israëlische leger (IDF), ernstige milieuvervuiling en slechte arbeidsomstandigheden. 

In de vragen wordt ook aangedrongen op transparantie in de handelsketens van ICL Fertilizers Europe C.V. om mogelijke betrokkenheid bij mensenrechtenschendingen en milieuverontreiniging te kunnen traceren. Het gemeenteraadslid wil ook weten wat het Havenbedrijf en de gemeente Amsterdam kunnen doen binnen het eigen beleid rondom ketenverantwoordelijkheid in geval de kunstmestfabriek direct of indirect via de ICL Group bijdraagt aan schendingen van internationale verdragen. Het wachten is nu op de antwoorden van het college van burgemeester en wethouders.

Fosformunitie

Op dezelfde dag dat de presentatie in het Zonnehuis wordt gehouden, verstuurt de in Amsterdam gevestigde internationale milieu- en mensenrechtenorganisatie ASEED een persbericht met een reeks beschuldigingen aan het adres van ICL. Naast de bekende klachten over de kunstmestfabriek wordt gemeld dat ICL in het Spaanse Catalonië grootschalige watervervuiling veroorzaakt waardoor de Catalaanse overheid enorme schulden opliep. Ook zou het bedrijf profiteren van de illegale bezetting van Palestina door Israël. 

ICL wint mineralen en water uit de Dode Zee in de bezette Westelijke Jordaanoever, draagt bij aan de vernietiging van het milieu en aan de landbouw in de nederzettingen. De zwaarste beschuldiging is dat ICL betrokken zou zijn bij de toeleveringsketen voor de productie van witte fosformunitie. Het gebruik ervan als brandwapen in stedelijke gebieden wordt gezien als oorlogsmisdaad. Volgens Amnesty International werd deze munitie gebruikt in Gaza en Libanon.

Openheid

Woensdagmiddag 22 oktober organiseerde de Partij voor de Dieren een bliksemactie bij ICL in het Westelijk Havengebied. Een groepje demonstranten verzamelde zich bij de toegangspoort van de kunstmestfabriek. Sommigen hebben een bord bij zich met de tekst ‘Dit zaakje stinkt’. Een ander roept met een protestbord op te stoppen met steun aan het Israëlische leger. Even na 16.00 uur spreekt Willemijn Stoffels, kandidaat voor de Tweede Kamer namens de Partij voor de Dieren, de demonstranten toe. 

Na een opsomming over de stank en zoutzuuruitstoot en beschuldigingen zoals eerder verwoord door ASEED en in de door gemeenteraadslid Anke Bakker gestelde vragen, volgt haar oproep: “Wij willen dat ICL vertrekt uit Amsterdam. Niet in 2040, maar nu. Wij eisen dat er nu verbetering komt. Onze overheid mag geen bedrijf faciliteren dat onze leefomgeving vergiftigt en betrokken is bij schendingen van het internationaal recht.”

Het kandidaat-Kamerlid uit Amsterdam-Noord wil volledige openheid. Ze vraagt zich af waar ICL zijn grondstoffen vandaan haalt, waar de winsten naartoe gaan en hoeveel geld er naar het Israëlische leger gaat. Ze wil de feiten hierover weten en stelt dat ICL zijn verantwoordelijkheid moet nemen.

Haar toespraak rondt ze af met: “Wij zijn hier, wij blijven hier, en wij zullen niet stoppen tot Amsterdam vrij is van de overlast van ICL.” Daarna volgen nog wat spreekkoren over schone lucht. Opmerkelijk is dat tijdens de demonstratie de vlag van ICL wordt neergehaald. Niet door demonstranten, maar door een medewerker van het bedrijf die mogelijk bang was dat uit protest de vlag zou worden vervangen door een vlag van de Partij voor de Dieren.

Antwoorden

De beschuldigingen zoals onder meer geuit door ASEED, roepen veel vragen op. Een medewerker van Castro Communicatie, het bureau dat namens ICL optreedt als woordvoerder voor de kunstmestfabriek, mailt op vrijdag 24 oktober antwoorden op door Nieuwsblad Amsterdam-Noord gestelde vragen. 

In het bericht wordt gesteld dat ICL geen wapens en goederen levert die als wapens kunnen worden gebruikt door het Israëlische leger en dat het geen enkele rol speelt in de oorlog in Gaza. “ICL handelt altijd conform nationale en internationale wetgeving, inclusief exportcontrole en dual-use regelgeving. De producten van ICL zijn uitsluitend bedoeld voor civiele toepassingen in de landbouw, de productie van voedingsmiddelen en de industrie.”

Het bedrijf laat weten dat het in het verleden heeft deelgenomen aan het ‘Adopt a Soldier’ programma van het Israëlische leger, maar dat het al meerdere jaren niet meer actief is binnen dit programma. “Dit liefdadigheidsprogramma ondersteunt uitsluitend welzijns- en sociale activiteiten voor specifieke IDF-eenheden.”

Vervolgvragen

De antwoorden roepen vervolgvragen op; de producten van ICL zouden ‘uitsluitend bedoeld’ zijn voor civiele toepassingen, maar sluit dat ook echt uit dat ze via tussenhandel en/of bewerking uiteindelijk toch niet als wapens (zoals fosformunitie) gebruikt worden? 

De antwoorden die door Castro Communicatie namens ICL verstrekt worden, zijn vrij summier. Op sommige beschuldigingen wordt niet ingegaan. Betekent dit dat de andere door ASEED genoemde punten mogelijk niet weerlegd kunnen worden? Op deze vervolgvragen heeft de externe woordvoerder van ICL nog niet gereageerd.

Duimschroeven

Wethouder Steven van Weyenberg (D66) van grond & ontwikkeling, ruimtelijke ordening en woningbouw werd op zaterdag 25 oktober geïnterviewd door AT5. Hij was ook aanwezig tijdens de bewonersbijeenkomst waar het concept voor de nieuwe vergunning voor ICL werd gepresenteerd en verklaart voor de stadszender: “Vertrouwen is goed, maar controle is beter bij dit bedrijf. We hebben al heel veel mooie woorden gehoord; ik hoop dat ze uitkomen, maar ik ga dit bedrijf niet meer op zijn blauwe ogen geloven. Dus we hebben nu zo meteen een nieuwe vergunning. Er wordt gehandhaafd. Er wordt de komende maanden weer nog zeker twee keer gemeten en ik ga er vanuit als dan weer blijkt dat er nog niks is veranderd dat de omgevingsdienst nog strenger gaat handhaven”. 

Even later geeft de wethouder aan wat hij formeler gaat verwoorden bij de nog in te dienen zienswijze voor de nieuwe vergunning: “Elke dag zeg ik tegen de omgevingsdienst ‘blijf er heel strak bovenop zitten’, want ik vind plannen mooi, maar tot het echt is opgelost moeten jullie echt de duimschroeven aandraaien.”