Theater Na de Dam en 500 jongeren samen in Amsterdam

Eén van de centrale voorstellingen is ‘Nog niet afgelast’, te zien op 4 mei in Koninklijk Theater Carré. Maria Kraakman geeft gestalte aan een indringende tekst van Vincent van der Valk, onder regie van Ludwig Bindervoet. De voorstelling voert naar Gurs, Frankrijk, mei 1940, waar denker Hannah Arendt gevangen zit in een interneringskamp. Niet de fysieke ontberingen, maar het verlammende besef van een wereld die onherstelbaar lijkt, drijft haar tot existentiële wanhoop. Vanuit dat perspectief ontstaat een spiegeling tussen verleden en heden: bestaat de wereld van toen nog, of was zij altijd al een illusie? ‘Nog niet afgelast’ ontvouwt zich als een ode aan complexiteit, een pleidooi voor verdraagzaamheid en een frontale botsing met dogmatisch denken.

Ook elders in de stad klinken stemmen die de geschiedenis vanuit nieuwe invalshoeken benaderen. In Internationaal Theater Amsterdam brengt Giovanni Brand samen met Fania Sorel (R)oma Courage, een bewerking geïnspireerd op Bertolt Brecht, waarin de verzwegen Roma-afkomst van Moeder Courage centraal staat. In De Thomas krijgt deze voorstelling een vervolg.

In Theater Bellevue onderzoekt Céline Talens Nagasaka met ‘Uit liefde’ de schemerzone waarin kinderen van Japans-Indische ouders zich bevinden: geboren uit liefde of gestigmatiseerd als kind van de vijand. Datzelfde podium huisvest ook ‘Zo’n prachtige dag, en ik moet gaan, van Raygin Fullinck en Koen Caris, met Oda Spelbos in de hoofdrol. Daarin staat de vraag centraal wanneer opoffering gerechtvaardigd is, toen en nu.

In Frascati Theater vervagen grenzen tussen aanwezigheid en afwezigheid in ‘Out of Focus’ van Fleur van den Berg en Gerben Vaillant. Dans en herinnering vloeien ineen in een zoektocht naar hoe te bewegen met degenen die er niet meer zijn, als melodieën die blijven nazinderen. Naast deze producties bestaat de line-up uit bijdragen van onder anderen Soy Kroon, Thomas Cammaert, Hans Dagelet, Tijmen Dokter, Olga Zuiderhoek en Eelco Smits, evenals producties van De Nationale Opera.

Sinds de eerste editie in 2010 is Theater Na de Dam uitgegroeid van een kleinschalig Amsterdams initiatief tot een landelijk gedragen manifestatie. Jaarlijks worden op 4 mei om 21.00 uur gelijktijdig zo’n 150 voorstellingen gespeeld, elk op een eigen manier verbonden met de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust.

De kracht van het programma schuilt in het zichtbaar maken van een veelkleurig midden, waar ruimte bestaat voor nuance en dialoog. Verhalen uit de oorlogsjaren worden vanuit uiteenlopende perspectieven verteld, juist in een tijd waarin maatschappelijke tegenstellingen verharden. Het verleden fungeert daarbij als spiegel: een herinnering dat democratische waarden, menselijke waardigheid en rechtstatelijkheid nooit vanzelfsprekend zijn.

Tijdens deze editie geven meer dan vijfhonderd jongeren een eigen stem aan het verleden. Verspreid over heel Nederland ontstaan 55 jongerenvoorstellingen die de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust verbinden met het heden. Op en rondom 4 mei brengen jonge makers verhalen tot leven die niet alleen terugkijken, maar ook vragen stellen over de wereld van nu.

De thematiek van de jongerenprojecten is breed en indringend. Verhalen ontvouwen zich over collaborateurs die na de oorlog werden opgesloten in Kamp Amersfoort, over de evacuatie en wederopbouw van Arnhem, en over onderduikers in de dierentuin van Emmen. Elders ontstaan voorstellingen over een vrouw in een Hoornse knokploeg, geheime doorsluisroutes in de polder van Purmerend en een fanfare in Winsum die tijdens de oorlog het zwijgen werd opgelegd. In Woerden krijgt het fenomeen van de zogenoemde ‘moffenmeiden’ een eigentijdse reflectie, terwijl in Enschede een voorstelling op een oud rangeerterrein de rol van de Nederlandse Spoorwegen in oorlogstijd bevraagt. Elk project vormt een eigen venster op het verleden, met wortels in lokale geschiedenis en vertakkingen naar actuele maatschappelijke kwesties.

De kracht van ontmoetingen schuilt in de uitwisseling: jonge makers zien elkaars werk, spiegelen perspectieven en scherpen hun eigen verhalen aan. Waar op 4 mei iedere voorstelling zijn eigen stad en publiek vindt, ontstaat in Amsterdam een tijdelijk netwerk van gedeelde ervaringen en inzichten.

De blik reikt verder dan Nederland alleen. Op 7 mei organiseert Theater Na de Dam in Brussel een Europese conferentie over theater als instrument voor historisch bewustzijn. Onder de sprekers bevindt zich Malik Azmani, die reflecteert op de rol van educatie en cultuur binnen het Europese debat.

Zo ontvouwt Theater Na de Dam zich niet alleen als een moment van herdenken, maar ook als een levend platform waarin nieuwe generaties het verleden onderzoeken, bevragen en doorgeven. In die voortdurende beweging krijgt geschiedenis betekenis als iets dat niet vastligt, maar telkens opnieuw wordt verteld.