Lucebert kan terug op het Plein

Door: Ed Bausch

Dinsdag publiceerde de gemeente Bergen het resultaat van het onderzoek naar de betekenis van de in 2018 gevonden brieven van dichter en beeldend kunstenaar Lucebert (1924-1994), de in Amsterdam geboren Bertus Swaanswijk. Hij schreef die brieven aan zijn toenmalige vriendin Tiny Koppijn, vanuit Duitsland, waar hij vrijwillig was gaan werken in de oorlogsjaren. In de brieven belijdt hij onverbloemd zijn liefde voor het toenmalige Nazi-Germaanse Rijk. Schrijver Wim Hazeu kreeg de brieven te zien, uit de handen van Tiny Koppijn (1924-2016), vlak voordat hij zijn biografie over Lucebert aan het afronden was. Hij moest de biografie herschrijven. De publicatie van de biografie leidde in 2018 tot stevige onrust. Ook in Bergen, waar Lucebert lang woonde en werkte, kwamen vragen. Moest de gemeente niet haar collectie met werk van Lucebert gaan herzien? Kon de basisschool aan het Zakedijkje nog wel Lucebertschool heten? Het College van Burgemeester besloot tot een onderzoek naar de betekenis van de brieven voor het kunstenaarschap van Lucebert. Dat onafhankelijk onderzoek werd uitgevoerd door het Haagse Literatuurmuseum. Conclusie: het kunstenaarschap kan los worden gezien van de brieven. Swaanswijk ging bij terugkeer in Nederland een ander leven leiden. Pas in 1951 manifesteerde hij zich als dichter.

Scheppingskracht

Met zijn scheppingskracht speelde Bertus Swaanswijk met de zelfgekozen naam Lucebert een hele grote rol in het naoorlogse Nederland, als spraakmakend en uniek dichter en als schilder en beeldhouwer. Museum Kranenburgh beheert namens de gemeente een flinke collectie van zijn werk, er was een basisschool in Bergen naar hem vernoemd. Op het Plein stond, voor de sloop van de Bakemaflat, een eerbetoon aan hem, op de plek waar nu de na de sloop versleepte kastanjeboom staat, vlakbij de bocht Breelaan/Dreef.

Hele land leest mee

“Het beeld kan dus terug, als we weten hoe de ruimtelijke inrichting daar zal worden”, zei wethouder Ernest Briët dinsdag nadat het rapport wereldkundig was gemaakt. Want natuurlijk leest het hele land mee. Het Literatuurmuseum dankt de gemeente Bergen voor de opdracht, omdat daarmee een onderzoek kon worden gedaan met een bredere betekenis. Het museum verwierf de bewuste brieven overigens in 2022. Die werden toen openbaar en toen ook ontstonden de vragen: Hoe moest tegen de kunstenaar en zijn werk worden aangekeken? Was het nu bezoedeld of kon het worden bezien blijven als het werk van een zelfstandige geest?

“Bertus ging na de oorlog tegengesteld leven”

Het onderzoek is duidelijk: het kunstenaarschap van Lucebert staat los van zijn vergissing als jongeman. Nooit, ook niet in zijn werk is Bertus Swaanswijk teruggekomen op zijn dwaling als jonge man, die verliefd was op de Duitse romantiek, met dichters als Goethe. Wethouder Briët: “Hij zal bij het begin van de oorlog in een verkeerd groepje hebben gezeten, als zestienjarige. Die teksten in zijn brieven zijn erg, heel erg. Dat blijft. Maar het onderzoek toont aan dat hij daarna eigenlijk tegenovergesteld is gaan leven, zoals blijkt uit zijn eerste gedicht, in 1951, waarin hij zich afzet tegen het toenmalige Nederlandse kolonialisme in Indonesië.”

QR-code

Misschien was Bertus als jongeman op zoek naar een groots en meeslepend leven, als de romanticus die hij was. Vandaar misschien die hevige zinnen in die brieven. “Overdreven woorden in een overdreven hevige impuls”, zoals Literatuurmuseummedewerker Bertram Mourits schrijft over de brieven. Het artikel van Mourits is heel lezenswaardig en is te vinden op de website van het Literatuurmuseum. Het onderzoeksresultaat is ook te lezen op de website van de gemeente. Ernest Briët: “Wij hebben het onderzoeksresultaat gedeeld met vertegenwoordigers van mensen met een Joodse achtergrond in Bergen. We zullen bij herplaatsing van het beeld een QR-code plaatsen. Die geeft dan de context over Lucebert aan. En die code zal ook onze harde eis zijn als we werk uitlenen. Werk dat we dus gewoon in collectie houden.” De basisschool gaat inmiddels als ‘Saenewijs’ door het leven. “Maar dat staat hier los van, de Lucebertschool is gefuseerd met de Van Reenenschool. Het is een andere school geworden. Daar paste een nieuwe naam bij.”

Even gewankeld

De wethouder: “Je kunt het resultaat van het onderzoek zo zien: Liefhebbers kunnen blij zijn, omdat ze gewoon van het werk van Lucebert kunnen blijven houden. Criticasters hoeven met het rapport in de hand Lucebert’s oorlogsvergissing niet groter te maken dan die was.” In Alkmaar was er een soortgelijke uitkomst na de commotie over Lucebert’s kunstwerk in neonletters op de brandweerkazerne: ‘Van te veel spektakel wankel je wellicht’. Lucebert wankelde even, maar is overeind gebleven. Want niet alles van waarde is weerloos….?