‘Door zijn mond te houden, konden anderen wél ontsnappen’: struikelsteen voor verzetsheld Jozeph Jacobs uit Castricum

Door Rosemarijn Beneker

Aan de grootste opstand van de Holocaust ging een heroïsche, maar mislukte poging vooraf. In Sobibor smeedde Jozeph Jacobs een plan om alle gevangenen in het vernietigingskamp te laten ontsnappen. Onderzoeksjournaliste Rosanne Kropman werd geraakt door het verhaal en de moed van de dappere korporaal, toen nog zonder gezicht. In 2022 startte zij haar onderzoek naar deze bijzondere verzetsheld voor wie binnenkort een struikelsteen onthuld wordt in de Nuhout van der Veenstraat in Castricum.

170.000 mensen vermoord

Rosanne was erbij op het moment dat het fundament van de gaskamers bij Sobibor werd uitgegraven in 2014. ‘’Dat heeft enorme indruk gemaakt en ik wilde blijven schrijven over de plek die eigenlijk steeds meer vergeten wordt. Maar weinig mensen weten echt van Sobibor af, dat komt vooral omdat er zo weinig over bekend is en er weinig overlevenden zijn.’’ Rosanne licht toe dat er ruim 170.000 mensen vermoord zijn in slechts anderhalf jaar tijd. ‘’Er zijn maar vijftig tot honderd mensen die het na de oorlog hebben kunnen navertellen en de nazi’s hebben destijds bijna alles afgebroken.’’

‘Ik wilde deze man een naam en gezicht geven’

In haar onderzoek kwam Rosanne Jozeph Jacobs vaak tegen in getuigenissen van overlevenden. ‘’Niet bij naam, maar met de omschrijving ‘ontsnappingspoging onder leiding van een Nederlandse kapitein of legerofficier’. Aan de hand van de aanwijzingen in die getuigenissen heb ik uiteindelijk bij elkaar gepuzzeld wie hij geweest moest zijn. Ik wilde zo graag een gezicht bij deze omschrijvingen vinden. Ik had eerder onderzoek gedaan naar een Nederlandse vrouw die in getuigenissen voorkwam, maar haar heb ik nooit kunnen identificeren, wat heel jammer was. Ik wilde deze man een naam en gezicht geven.’’

Zeeman

En dus dook ze de archieven in. ‘’Vlak voor het uitbreken van de oorlog stond Jacobs ingeschreven in Castricum. Hij was zeeman en verhuisde vaak, maar altijd in de buurt van de zee.’’ Stukje bij beetje kreeg Rosanne een beter beeld bij de onderofficier uit de marine. ‘’Getuigen spraken van een man rond de veertig. Omdat hij kapitein en officier genoemd werd, wist ik dat hij ook een rang had. Uit een database van gesneuvelde marinemensen bleek er maar één man omgebracht te zijn in Sobibor: Jacobs.’’ Toch was dat niet genoeg zekerheid. ‘’Ik werd een beetje wanhopig omdat ik hem nog stééds niet kon thuisbrengen. Ik miste gewoon nog informatie. Toen kreeg ik een verklaring opgestuurd dat de kapitein actief is geweest in de Spaanse burgeroorlog en bleek dat Jacobs had meegevaren op een konvooi wat Nederlandse handelsschepen moest beschermen in die oorlog.’’

Laatste puzzelstukje

Uiteindelijk had Rosanne dus een naam en kwam ze in contact met verre familie van Jacobs. ‘’Via sociale media kwam ik in contact en kreeg ik foto’s toegestuurd. Ik had hem totaal niet zo voorgesteld aan de hand van de beschrijving. Ik wist dat hij potig, maar niet al te lang was en dat hij platvoeten had, maar door hoe hij omschreven werd door de andere gevangenen kreeg ik toch een soort Supermanidee. Op de foto’s zie je inderdaad een potige, licht kalende man in marinepak, met ongelofelijk veel moed. Ik raakte ontroerd toen ik de foto’s zag. Het was het laatste puzzelstukje wat op zijn plek viel.’’

‘Hij heeft zich verzet tot het laatste moment’

Jacobs zat in Nederland al in het verzet, maar bereed ook de weg voor de later wereldberoemd geworden ‘escape from Sobibor’. Die ontsnappingspoging uit het vernietigingskamp in Polen is hem fataal geworden, maar hij is tot het laatst blijven zwijgen, vermoedelijk zelfs toen de SS hem martelde. Door zijn mond te houden, redde hij de Poolse Joden in het complot. Zij konden later wel vluchten in die ontsnapping die later zo bekend zou worden. ‘’Hij heeft zich er nooit bij neergelegd bij wat er om hem heen gebeurde en heeft zich verzet tot het laatste moment. Ik hoop dat mensen beseffen wat voor een moed hij heeft getoond. Ik kan me niet voorstellen hoe verschrikkelijk dat moet zijn geweest’’, zegt Rosanne.

Struikelsteen

Struikelstenen zijn kleine monumenttegels voor huizen waar slachtoffers van de Holocaust voor het laatst in vrijheid hebben geleefd. Op de steen staat het geboortejaar en waar en wanneer ze vermoord zijn. ‘’Niemand wist wie Jozeph Jacobs was. Het is voor het eerst dat hij de eer krijgt die hem toekomt’’, zegt Rosanne over het leggen van de struikelsteen. ‘’Je hoeft niet van bijzondere komaf te zijn of een hoge positie in de samenleving hebben om iets ongelofelijks te betekenen.’’

Iedereen die iemand wil herinneren kan een struikelsteen aanvragen. Rosanne: ‘’Ik vind het heel bijzonder dat er iets tastbaars voor Jacobs komt die hem en zijn dappere rol bij de ontsnappingspoging voor het hele kamp herinnert.’’

Lezing

Rosanne geeft vrijdag 17 oktober 20.00 uur een lezing in de Dorpskerk over haar onderzoek naar deze dappere verzetsheld. De toegang is gratis. ‘’Ik hoop dat er veel mensen naar de lezing komen, zodat heel Castricum weet dat hier een held woonde.’’