Oude cellen, inscripties en martelwerktuigen te zien in scheve Stadsgevangenis van Enkhuizen

De Stadsgevangenis werd gebouwd in 1612, een periode waarin Enkhuizen een belangrijke en dichtbevolkte stad was. Met veel inwoners kwam ook criminaliteit voor. Wie zich schuldig maakte aan bijvoorbeeld diefstal, mishandeling, belediging of moord, kon in de gevangenis terechtkomen, waar misdadigers wachtten op hun vonnis.

Verschillende straffen

“Ook vrouwen en kinderen werden hier opgesloten, al zaten zij wel apart in een cel”, vertelt Joke Ruiter, vrijwilliger bij Vereniging Oud Enkhuizen. De straffen liepen sterk uiteen. “Je kon een geldboete of schandstraf krijgen, maar ook lijfstraffen en verbanning uit de stad kwamen voor. Soms kreeg iemand die verbannen werd een brandmerk op de schouder, zodat zichtbaar was waar die persoon vandaan kwam en dus niet meer welkom was. In Enkhuizen stonden de drie haringen uit het stadswapen op dat brandmerk.”

Eikenhouten cellen

Van binnen is de Stadsgevangenis vrijwel in de oorspronkelijke staat bewaard gebleven. Op de begane grond en iedere verdieping bevinden zich twee ruime cellen, waarin nauwelijks licht en frisse lucht binnenkomen. De cellen zijn gemaakt van zwaar eikenhout. De deuren en vensters zijn voorzien van ijzeren beslag en tralies uit de bouwtijd. Via een trap bereiken bezoekers de eerste verdieping, waar boven de deuren nog altijd het bouwjaar 1612 te zien is.

‘Woede, verdriet en wanhoop’

Wie door het eeuwenoude gebouw loopt, krijgt volgens Joke een indruk van wat zich hier in het verleden heeft afgespeeld. “Veel woede, verdriet, eenzaamheid en wanhoop zijn binnen deze muren gepasseerd. Dat maakt op mij veel indruk. Soms heb je zelfs het gevoel dat die emoties nog altijd voelbaar zijn als je door het gebouw loopt.”

Inkervingen

Vooral de middelste cel maakt veel indruk op Joke. In de muren zijn verschillende inscripties van voormalige gevangenen te vinden. “Je ziet er oude spelletjes die in de muur of grond zijn gekerfd. Ook heeft iemand achtergelaten dat hij vanwege brandstichting in de cel zat. Zulke sporen brengen de geschiedenis heel dichtbij.”

Radbraakkruis

Ook de aanwezige martelwerktuigen spreken sterk tot de verbeelding. Naast de cellen op de begane grond staat een breekbank, ook wel een radbraakkruis genoemd. Het werktuig werd gebruikt voor het radbraken van veroordeelde misdadigers. Alleen de zwaarste criminelen kwamen voor deze gruwelijke straf in aanmerking. De veroordeelde werd op de breekbank vastgebonden, waarna de beul met een ijzeren knuppel de ledematen verbrijzelde. Na een lange lijdensweg volgde uiteindelijk ‘de genadeslag’. Het hoofd van de geëxecuteerde kon daarna op de ijzeren piek worden geplaatst.

In het openbaar

Lijfstraffen vonden bovendien niet achter gesloten deuren plaats. “Dat gebeurde altijd in het openbaar”, vertelt Joke. “Je werd echt te schande gezet. Er werd een bord geplaatst waarop stond wat iemand had gedaan om die straf te verdienen.” Daarmee dienden de straffen niet alleen als vergelding, maar ook als waarschuwing voor andere inwoners.

Verzakkingen

In het begin van de twintigste eeuw raakte de Stadsgevangenis behoorlijk verzakt. Daarom werd in de jaren ‘50 van de vorige eeuw een betonfundering onder de oostmuur aangebracht. Ook werden twee hoge steunberen tegen de muur geplaatst. Het opvallende, volledig uit baksteen opgetrokken gebouw staat nog altijd scheef, maar is door de eeuwen heen grotendeels bewaard gebleven.

Stukje geschiedenis

Juist daarom vindt Joke het belangrijk dat de deuren van de gevangenis ook nu weer voor bezoekers opengaan. “Het is een belangrijk stuk geschiedenis en een uniek gebouw dat Enkhuizen echt kenmerkt. Je leert hier meer over de gevangenen en over hoe het er destijds aan toeging. Wij beantwoorden vragen van bezoekers en vertellen natuurlijk de verhalen die bij het gebouw horen. Iedereen die geïnteresseerd is in een stukje historie is welkom.”

Kom langs

De Stadsgevangenis wordt onderhouden en opengesteld door een groep vrijwilligers van Vereniging Oud Enkhuizen. Het historische gebouw is nog tot en met zondag 13 september (Open Monumentenweekend) dagelijks van 13.00 tot 17.00 uur te bezoeken, mits er een vrijwilliger beschikbaar is. De entree bedraagt 1,- euro voor volwassenen en 0,50 euro voor kinderen.

Buiten de reguliere openingstijden zijn ook groepsrondleidingen mogelijk. Hiervoor kan een afspraak worden gemaakt. Ga voor meer informatie naar de website: www.visitenkhuizen.nl/locatie/stadsgevangenis.