Onterecht vergeten: Antonio van Diemen, avonturier en staatsman (1593–1645)

Door Marianne Overbeeke

Op het straatnaambordje staat Van Diemen genoemd als gouverneur-generaal, maar zijn leven is een verhaal dat niet zou misstaan in een Hollywoodfilm; van krantenjongen tot miljonair.

Antonio start op 16-jarige leeftijd zijn carrière als koopman en verzekeraar van zeeschepen en hun lading. Scheepslui kunnen zich bij hem verzekeren tegen verlies of beschadiging.

Antonio wordt Thonis

Het gaat gruwelijk mis als een schip, beladen met diamanten, wordt gekaapt. Van Diemen heeft de lading slechts met één andere persoon verzekerd en kan de verzekerde waarde niet betalen. Op 10 november 1616 wordt zijn faillissement uitgesproken. Dat werd niet alleen als oneervol beschouwd, maar kon ook leiden tot forse straffen — tot aan ophanging toe. Antonio zoekt een uitweg en wil daarom in dienst treden bij de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), maar hij wordt geweigerd. Hij besluit onder een schuilnaam aan te monsteren. Antonio van Diemen verdwijnt uit beeld, Thonis Meeusen loopt als vaandrig de treeplank van het schip Mauritius op, voor een luttele acht gulden per maand.

Van klerk tot gouverneur-generaal

Eenmaal in Indië wordt Antonio door Jan Pieterszoon Coen benoemd tot klerk in dienst van de VOC. Hoge lieden in Amsterdam komen achter de ware identiteit van Thonis Meeusen en sturen een waarschuwing naar Coen. Antonio leverde echter goed werk en Coen ziet dat hij meer in zijn mars heeft dan het opstellen van ambtelijke stukken. Coen negeert de waarschuwing, en Antonio klimt gestaag op de sociale en maatschappelijke ladder door functies te bekleden met steeds meer verantwoordelijkheden. 

‘Zijn leven is een verhaal dat niet zou misstaan in een Hollywoodfilm’

In 1636 wordt Van Diemen benoemd tot gouverneur-generaal. Hij is ambitieus en wil de VOC een grotere en machtigere positie in Indië bezorgen. Hij start een oorlog tegen Portugal om het bezit van kaneel. Tegelijkertijd wil hij ook nieuwe gebieden ontdekken en schakelt daarvoor Abel Tasman in. Tijdens een ontdekkingstocht in 1643 ontdekt Tasman een Australisch eiland en vernoemt het naar zijn weldoener. ‘Anthonie van Diemenland’.

Van Diemenland

Van Diemenland werd later door de Engelsen gebruikt als gevangenis voor misdadigers. Soms waren dat echte criminelen, maar je kon ook veroordeeld worden voor onschuldige dingen, zoals een konijn vangen op het terrein van een edelman. Het leven was hard en zwaar in Van Diemenland. De Ierse rockband U2 schreef er een lied over:

It’s a bitter pill I swallow here
To be rent from one so dear
We fought for justice and not for gain
But the magistrate sent me away.

Antonio overlijdt in 1645, zijn weduwe keert terug naar Nederland met een aanzienlijk kapitaal, de volledige inboedel van de gouverneurswoning en zeven tot slaaf gemaakten. Niet slecht voor een matroos die zich ooit inscheepte voor acht gulden per maand en moest hopen dat niemand zijn schuilnaam zou verraden.