Gerrit Hottentot uit Oostzaan, van boodschappenjongen tot veldwachter

Als 12-jarig jongetje kreeg Gerrit Hottentot zijn eerste baantje bij kruidenier Albert Heijn, op de hoek van de Kerkstraat en de Kerkbuurt in Oostzaan. Het was 1892 en als oudste kind uit een groot gezin was er geen geld om verder te leren. Thuis was het armoe troef. Gerrit bracht boodschappen rond met de hondenkar en een schuitje.

Toen hij Albert Heijn senior om opslag vroeg, kreeg hij dat niet en vertrok. Hij vond werk in Zaandam voor 14 centen per uur en in 1900 werd hij uitgeloot om in militaire dienst te treden met een traktement van 7 centen per dag. Als hij een weekend naar huis mocht, moest hij 89 centen hebben. Zo duur was de trein van Den Helder naar Zaandam. Meestal leende hij wat bij van zijn kornuiten.

Na zijn militaire diensttijd van twee jaar en bijna tien maanden ontmoette hij zijn geliefde Maria Schouten, met wie hij in 1903 in het huwelijk trad. Nog geen vier maanden na de bruiloft werd Susanna geboren. Daarna volgde zoon Jan in 1905 en werd Jan Samuel (Sam) in 1906 geboren.

Nachtwacht

Als jonge vader van 28 jaar werd Gerrit aangesteld als nachtwacht van Oostzaan op een traktement van 25 gulden per maand. Hij had dienst van ‘s avonds tien tot ‘s morgens drie uur. Iedere avond moest hij zich melden bij de burgemeester en dan ging hij op pad. Als nachtwacht lette hij op dat er ‘s nachts geen gespuis rondliep en dat er nergens brand uitbrak.

Eind 1909 raakte Maria weer zwanger. Gerrits gezin groeide en van zijn nachtwachttraktement kon hij niet rondkomen. Hij bood zijn diensten aan bij het Witte Kruis voor magazijnwerk en deed klusjes bij dokter Rutgers van der Loeff in de Noorderkerkbuurt. Daar moest hij eens in de week zijn fiets schoonmaken en schoenen poetsen en vrijdags boodschappen voor hem doen in Zaandam.

De toren inklimmen

Na een sollicitatie bij de gemeente Oostzaan werd Gerrit naast nachtwacht in 1910 ook doodgraver en klokkenist. Iedere nacht om drie uur, na zijn dienst als nachtwacht, moest hij de toren inklimmen om het uurwerk met de hand op te winden. Zeven nachten per week, ook in de weekenden.

Het gezin van Gerrit en Maria werd almaar groter. In 1910 kwam het vierde kind Dirk ter wereld en in 1913 werd Cornelis geboren.

In 1914 brak de Eerste Wereldoorlog uit en duurde ruim vier jaar. Nederland bleef neutraal, maar had wel te maken met grote gevolgen ervan, zoals economische crisis en schaarste aan voedsel en grondstoffen. Duizenden jonge mannen werden gemobiliseerd.

Bronzen medaille

In januari 1916 braken de dijken die de mensen moesten beschermen tegen de woeste Zuiderzee. Oostzaan stroomde onder water. Voor de nachtwacht veranderde zijn dienst ingrijpend. Bij Koninklijk besluit werd aan Gerrit voor ‘uitstekende daden bij den jongsten watersnood’ een bronzen medaille verleend. Hij droeg deze zo nu en dan opgespeld op zijn colbert.

In 1919 werd het gezin Hottentot-Schouten, na bijna zes jaar, opnieuw verblijd met een baby. Na eerder een meisje en vier jongens te hebben gekregen, werden Gerrit en Maria ouders van een tweede dochter, genaamd Aagje Maria. Er moesten nu dus maar liefst acht monden gevoed worden.

De klusjes die Gerrit bij dokter Rutger van der Loeff verrichtte, waren inmiddels beëindigd. Behalve zijn werk als nachtwacht bezorgde hij ook kranten en was Gerrit nog steeds doodgraver en klokkenist.

Nieuwe baas

Na 23 jaar onder burgemeester Teer gewerkt te hebben, kreeg nachtwacht Gerrit Hottentot te maken met een nieuwe baas. In 1932 werd Jan Willem Zigeler aangesteld. Eerst was hij partijloos, maar later werd hij lid van de NSB. Het waren de crisisjaren van de jaren dertig. Het aantal werklozen steeg, maar op 15 augustus 1934 vierde Gerrit Hottentot zijn zilveren jubileum als nachtwacht.

Op 1 november 1935 werd Gerrit Hottentot benoemd tot ‘Veldwachter der gemeente Oostzaan’. Zijn werkzaamheden als doodgraver en klokkenist hield hij daarnaast aan. De pensioengerechtigde leeftijd voor ambtenaren, waartoe de nachtwacht en veldwachter behoorden, was in de jaren dertig van de vorige eeuw 55 jaar.

Niet meer de straat op

In de zomer van 1936 nam Gerrit het besluit te willen stoppen als veldwachter. Hij wilde de komende winter niet meer de straat op. Ook kon hij het niet vinden met ‘NSB-burgemeester’ Zigeler. Hij kreeg eervol ontslag en zaterdag 31 oktober 1936 was het zijn laatste werkdag na 27 jaar trouwe dienst. Gerrit wenste zijn nevenbetrekkingen als doodgraver en klokkenist te behouden.

In mei 1943 moesten Nederlanders hun radio inleveren bij de Duitse bezetter om te voorkomen dat er naar zenders zoals Radio Oranje of de BBC werd geluisterd. Gerrit wilde zijn gezin geen narigheid bezorgen en bracht hun radio trouw naar het inleverpunt. De ambtenaar, belast met de inname van de toestellen, vroeg: “Heb je geen oud toestel? Dat is nog een mooie radio.”

“Nee, we hebben maar één radio”, antwoordde Gerrit. En zo verdween de radio naar de bezetter.

Ontslag

De arbeid op de begraafplaats en het dagelijks opwinden van de klok boven in de kerk werd Gerrit met het ouder worden steeds meer bezwaarlijk. Omdat hij de pensioengerechtigde leeftijd reeds twee jaar had overschreden, vroeg hij ontslag aan, wat hem met ingang van 1 januari 1948 werd verleend.

Na een werkzaam leven van meer dan een halve eeuw, waarin hij onafgebroken voor zijn gezin en voor de Oostzaanse gemeenschap had gewerkt, brak eindelijk een rustiger tijd aan. Gerrit kon zich nu wijden aan zijn grote liefhebberij, de moestuin achter zijn woning. Tussen de groenten, bloemen en fruitbomen vond hij de rust die hem tijdens zijn lange, arbeidzame leven nauwelijks was gegund.

Sonja Duba en Gerard Hengsdijk