Religie is bij Hans Rikken een niet-kerks vinden van de bron

Door Kor Kegel

De filosoof onder de Vlaardingse kunstenaars, Hans Rikken, hield zondagochtend een belangwekkende lezing in zijn atelier, de voormalige Sint Willibrorduskapel op begraafplaats Emaus. Het ging over de relatie tussen kunst en religie en hoe die relatie in de loop der eeuwen helemaal veranderd is. Hans Rikken houdt op zondag 22 november een vervolglezing en dan wil hij nader ingaan op die oorspronkelijke betekenis van het woord religie en hoe dat – los van geloofsinstituten en zeker-weters – stimuleert tot vormgeving, van kunst, van het eigen leven, van de maatschappij, met de beeldende kunst als oefengebied.

Templum

Zondag was voor een klein, maar aandachtig publiek het thema: templum. Dat woord stamt uit de sacrale taal van de Romeinse wichelpriesters, die hun aandacht richtten op een afgebakend stuk van de hemelruimte (templum) in de verwachting er een goddelijk teken te zien. Het templum is een opgeruimde ruimte, een product van bewerking en ordening. Een ruimte van verwachting, waar de beschouwer stilvalt, niet begrijpend, maar in de verwachting dat er iets kan gebeuren.

Hans Rikken vergeleek het templum met zijn atelier, zijn cultuurwerkplaats in de kapel op Emaus. “Een kapel of een atelier is van nature al zo’n verwachtingsruimte. De getoonde werken geven de bezoeker iets om in te verdwijnen. Om in te reizen. Om te naderen en terug te treden. Om voor een moment in stilte verlost te zijn van zichzelf. Men zou dat een religieuze ervaring kunnen noemen.”

Wat kan komen

“Veel kunstwerken kennen geen centrum, geen hiërarchie, en soms geen beeld. Je kijkt niet naar wat is, maar naar wat komen kan. Ook een kunstwerk is een verwachtingsruimte, een templum. Het enige wat een templum vraagt, is: ben ik bereid te ontvangen.”

De ontvangst kan richting geven in de vormgeving van het ik in de samenleving en dus aan de manier waarop je bijdraagt aan de maatschappij.

Kijken en luisteren

Hans Rikken begon zijn lezing met een muziekstuk van Charles Yves, ‘The Unanswerd Question’, in een ongewone setting. De aanwezigen keken niet naar hem, maar ieder naar een schilderij – de kunstwerken waren rondom geplaatst. Zo kregen ze het idee van een verwachtingsruimte. Kunst als gift en een prikkelende lezing als gift. Hans Rikken citeerde vele wijsgeren en kunstenaars. Joseph Beuys: “We moeten niet alleen naar schilderijen kijken, maar we moeten er ook naar luisteren.”

Een kunstwerk kan in de kijker resoneren en iets teweegbrengen. Daarin is de urgentie van kunst gelegen. Het geeft de waarnemer de gelegenheid zich los te koppelen van zichzelf.

De lezing in de Sint Willibrorduskapel, al sinds 1990 het atelier van Hans Rikken, stond in het teken van ‘Kerk’, het historisch thema voor 2026 van het team Kunst, Cultuur en Erfgoed van de gemeente Vlaardingen.