Tussen paspoorten en politieke ruzies: verborgen parels in het Zaandamse stadhuis

Door Katina Gruijs

Wie het stadhuis aan het Stadhuisplein in Zaandam binnenloopt voor een nieuw paspoort of rijbewijs, verwacht waarschijnlijk vooral wachtnummers, formulieren en een kop koffie uit de automaat. Maar wie even verder kijkt dan het digitale loket, stuit plots op iets veel verrassenders: een muur vol geschiedenis, drama, politieke ruzies en zelfs een flinke dosis humor.

In de publiekshal van het stadhuis is momenteel een tentoonstelling van het Gemeentearchief Zaanstad te zien met oude kranten, notulen, foto’s en verkiezingsstukken uit de periode 1880 tot 1939. Op het eerste gezicht lijken het misschien wat vergeelde documenten achter glas, maar schijn bedriegt. Wie de tijd neemt om erin te duiken, ontdekt dat de Zaanse politiek van vroeger soms meer weg had van een theatershow dan van een brave raadsvergadering.

Gooiende raadsleden en jankende politici

Eén van de absolute blikvangers zijn twee spotprenten uit oude Zaanse kranten. Op een prent uit De Zaanlander van 14 augustus 1931 staat de gemeenteraad afgebeeld terwijl de leden elkaar letterlijk met spullen bekogelen. Alles vliegt door de raadzaal. De chaos ontstond nadat de gemeente een jaar eerder de salarissen van ambtenaren niet meer kon uitbetalen. De voorzitter probeert ondertussen kalm te blijven met de legendarische woorden: “Mijne Heeren, het volgende punt is aan de orde…”

Nog mooier is de spotprent uit Wormerveer. Daar staat de gemeenteraad gezamenlijk een potje te huilen tijdens “Het Roerende Afscheid In Den Wormerveerschen Gemeentenraad”. De burgemeester kijkt er verbaasd naar en roept: “Wel sapperdekriek wat zeg je me van zulke huilebalken: een jaar geleden gooiden ze mekaar nog een glas water naar het hoofd!”

Blijkbaar was moddergooien in de politiek vroeger óók al populair, alleen toen deden ze het nog letterlijk.

Stemmen tellen met pen en inkt

De tentoonstelling laat ook zien hoe verkiezingen vroeger werden georganiseerd. Zo ligt er een bijna uit elkaar vallende kiezerslijst van de gemeente Zaandijk uit 1919-1920. Alles is met de hand ingevuld: namen, geboortedata en stemgerechtigden. Geen computers, geen scanners, geen DigiD, gewoon pen, papier en een vaste hand.

Ook bijzonder zijn de stemtellingen uit Zaandam van 15 mei 1912. De stad was destijds verdeeld in zes districten en op de achterkant van de documenten zijn alle stemmen zorgvuldig uitgeschreven en opgeteld. Het voelt bijna onwerkelijk in een tijd waarin verkiezingsuitslagen tegenwoordig binnen enkele uren online staan.

Strijd om het vrouwenkiesrecht

Tussen de oude notulen en krantenknipsels wordt ook duidelijk hoe fel de discussies over kiesrecht waren. In notulen van een openbare vergadering uit november 1910 dient de heer Duys bijvoorbeeld een voorstel in om de regering met spoed algemeen kiesrecht voor mannen én vrouwen te laten invoeren. De verdeeldheid spat van het papier.

De tentoonstelling vertelt daarnaast het verhaal van vrouwenkiesrecht in de Zaanstreek. Vrouwen waren aanvankelijk niet expliciet uitgesloten van stemmen, totdat feministe Alette Jacobs zich in 1883 verkiesbaar wilde stellen. Dat werd tegengehouden door het Amsterdamse stadsbestuur.

Pas in 1917 werd in de grondwet officieel vastgelegd dat vrouwen niet mochten stemmen, maar zich wél verkiesbaar mochten stellen. En dat leidde in Oostzaan meteen tot geschiedenis: in 1919 werd Wilhelmina Anna Hofman-Poot gekozen als de eerste vrouwelijke Zaanse wethouder, én meteen één van de eerste vrouwelijke wethouders van Nederland.

Vanaf 1922 mochten vrouwen uiteindelijk ook zelf naar het stembureau voor de Tweede Kamerverkiezingen. Dat veranderde niet alleen de politiek, maar ook de onderwerpen waarover gesproken werd. Sociale woningbouw, zuigelingenzorg en openbare hygiëne kregen ineens veel meer aandacht.

Kranten van vijf cent

Naast politieke verhalen bevat de tentoonstelling ook prachtige historische details. Zo ligt er een plattegrond uit 1898 van de nieuw te bouwen Wilhelminasluis naast de bestaande “grote sluis”. En wie goed kijkt naar een editie van De Zaanlander uit 1939 ziet iets wat tegenwoordig bijna sciencefiction lijkt: de krant kostte toen slechts vijf cent.

Ook bijzonder is een pagina vol portretfoto’s van “De Nieuwe Zaandamsche Gemeenteraad”. Opvallend veel gezichten behoren tot de S.D.A.P., de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij. Juist in de Zaanstreek groeide die partij enorm dankzij het algemeen kiesrecht en de grote steun onder fabrieksarbeiders. Op een gegeven moment kwam zelfs de helft van alle landelijke partijleden uit de regio.

Wachten wordt ineens een stuk leuker

De tentoonstelling bewijst vooral één ding: geschiedenis hoeft helemaal niet stoffig of saai te zijn. Achter die stille vitrines schuilen verhalen over ruziënde raadsleden, pionierende vrouwen, politieke strijd en een Zaanstreek die volop in beweging was.

Dus sta je binnenkort toch te wachten op een nieuw paspoort? Loop dan eens langs de vitrines in de publiekshal. Grote kans dat je langer blijft hangen dan je dacht.

De tentoonstelling is nog tot en met 26 juni te bekijken in de publiekshal van het Stadhuisplein 100 in Zaandam tijdens de reguliere openingstijden.

Dit bericht is ook gedeeld via ons WhatsApp-kanaal van Zaanstad. Ook razendsnel het laatste nieuws in je app? Volg het Rodi-kanaal nu (anoniem) via deze link.