Grootste zonsverduistering van de eeuw komt naar Nederland: zó kun je veilig kijken naar dit unieke natuurverschijnsel

Een zonsverduistering is een bijzonder verschijnsel waarbij de maan tussen de aarde en de zon komt te staan. Op woensdag 12 augustus is vanuit Nederland een gedeeltelijke zonsverduistering zichtbaar. De verduistering begint rond 19.17 uur en duurt tot ongeveer 21.03 uur. Het hoogtepunt is rond 20.11 uur, wanneer de maan een groot deel van de zon bedekt.

Laatste keer in 1999

Zo’n grote verduistering is bijzonder. De laatste keer dat Nederland een vergelijkbare zonsverduistering zag, was in 1999. Wie deze editie mist, moet flink wat geduld hebben: een soortgelijke verduistering is pas weer te zien in 2081.

Is de verduistering overal in Nederland even groot?

Nee, er zijn kleine regionale verschillen. In het zuiden van Nederland is de bedekking iets groter dan in het noorden. Over het gehele land gaat het om 87 tot ruim 89 procent bedekking van de zon. Het verschil is klein, maar wie de maximale verduistering wil meemaken, heeft een licht voordeel in de zuidelijke provincies.

Wat als het bewolkt is? Dan is de verduistering door de wolken helaas niet of nauwelijks te zien. Toch merk je ook bij bewolkt weer dat het merkbaar donkerder wordt rond het hoogtepunt. Wil je de eclips wél goed zien, dan is het de moeite waard om die avond naar een regio te rijden waar de lucht wel open is. Organisaties als de KNVWS streamen de eclips live als het in Nederland bewolkt is.

Waarom kijken naar de zon gevaarlijk is

Hoewel de zon tijdens een zonsverduistering minder fel lijkt, blijft rechtstreeks kijken gevaarlijk. Juist doordat het licht minder sterk lijkt, zijn mensen sneller geneigd om langer naar de zon te kijken.

Het Nederlands Oogheelkundig Gezelschap (NOG) waarschuwt daarvoor. Door rechtstreeks naar de zon te kijken, wordt het zonlicht door het oog gebundeld op het netvlies. De grote hoeveelheid licht kan daar schade veroorzaken. Deze schade wordt retinitis solaris genoemd.

“Je kunt het vergelijken met een vergrootglas dat zonlicht op één punt bundelt”, legt het NOG uit. Het verraderlijke is dat je vaak niet meteen merkt dat er schade is ontstaan. Het netvlies bevat namelijk geen pijnzenuwen. Klachten kunnen daardoor pas uren later ontstaan.

Er bestaat geen behandeling waarmee deze schade aan het netvlies volledig kan worden hersteld. Daarom geldt: voorkomen is de beste bescherming.

Hoe lang mag je met een eclipsbril naar de zon kijken? Er is geen strikte tijdslimiet als je een goedgekeurde eclipsbril draagt die voldoet aan de ISO 12312-2-norm. Zolang de bril onbeschadigd is en correct wordt gebruikt, is het veilig om de verduistering te volgen. Neem de bril wel steeds af als je niet naar de zon kijkt, en controleer voor gebruik of het filterfolie geen scheurtjes of gaatjes heeft.

Welke klachten kunnen ontstaan?

Schade aan het netvlies doet meestal geen pijn, maar kan wel grote gevolgen hebben. Mogelijke klachten zijn:

• wazig zien;

• een donkere of blinde vlek in het midden van het zicht;

• vervormde beelden.

Ook de buitenkant van het oog kan beschadigen door de uv-straling van de zon. Dit wordt vergeleken met ‘lasogen’. Daarbij kunnen klachten ontstaan zoals:

• een hevig brandend of stekend gevoel;

• het gevoel alsof er zand in de ogen zit;

• rode en tranende ogen;

• lichtgevoeligheid;

• gezwollen oogleden.

Veel mensen herstellen binnen enkele weken tot maanden, maar klachten kunnen ook blijvend zijn. Bij ernstige klachten, duidelijk verminderd zicht of wanneer klachten niet verbeteren, is het verstandig contact op te nemen met een huisarts of oogarts.

Gewone zonnebril beschermt niet tegen zonsverduistering

Een veelvoorkomende misvatting is dat een donkere zonnebril voldoende bescherming biedt. Dat is niet zo, waarschuwen oogartsen.

Een gewone zonnebril houdt wel veel zichtbaar licht tegen, maar beschermt het netvlies niet voldoende tegen de schadelijke straling van de zon. Ook meerdere zonnebrillen over elkaar dragen is geen veilige oplossing.

Het NOG waarschuwt ook voor andere manieren die rondgaan om veilig te kijken, zoals:

• een cd of dvd voor je ogen houden;

• door een fotonegatief kijken;

• donker glas gebruiken;

• via een reflectie in water kijken.

Deze materialen filteren het zonlicht onvoldoende en voorkomen geen schade aan het netvlies.

Zo bekijk je de zonsverduistering wél veilig

Wie de zonsverduistering wil bekijken, kan het beste gebruikmaken van een goedgekeurde eclipsbril die speciaal gemaakt is voor het bekijken van de zon. Ook een geschikte lasbril kan bescherming bieden.

Let bij het kopen van een eclipsbril op deze punten:

Kan ik de zonsverduistering ook vanuit Spanje als totale eclips zien? Ja. Spanje bevindt zich in de zogenoemde totaliteitsband: de smalle strook op aarde waar de maan de zon volledig bedekt. Steden als Valencia, Mallorca en de Canarische Eilanden liggen in of nabij die band. Vanuit die locaties duurt de totale verduistering enkele minuten en is het tijdens de totaliteit zelfs even veilig om zonder bril naar de corona — de buitenste atmosfeer van de zon — te kijken. Buiten de totaliteitsband, waaronder heel Nederland en België, is altijd een eclipsbril nodig.

• controleer of het ISO 12312-2-keurmerk vermeld staat;

• kijk of het filterfolie geen krasjes, scheurtjes of gaatjes heeft;

• koop de bril bij een betrouwbare verkoper, zoals een opticien, sterrenwacht of bekende winkel.

Bestel liever niet zomaar een eclipsbril via een onbekende webshop. Er zijn namelijk ook onveilige exemplaren in omloop.

Heb je geen eclipsbril? Bekijk de zonsverduistering dan veilig via foto’s, livestreams of videobeelden op een scherm.

Pas op met kinderen en de #sungazing-trend

Kinderen zijn vaak nieuwsgierig naar een zonsverduistering en kunnen sneller rechtstreeks naar de zon kijken. Laat kinderen daarom alleen onder toezicht kijken en zorg altijd voor geschikte bescherming.

Wat merkt een huisdier van de zonsverduistering? Dieren reageren soms opvallend op een zonsverduistering. Vogels kunnen eerder gaan slapen, bijen keren terug naar de kast en sommige dieren worden rustiger. Dit effect is het sterkst bij een totale verduistering. In Nederland, waar de zon voor ongeveer 90 procent bedekt wordt, kan het gedrag van dieren licht veranderen — maar spectaculaire reacties zijn minder te verwachten dan bij een totale eclips.

Daarnaast waarschuwen oogartsen voor de populaire #sungazing-trend op sociale media. Daarbij wordt beweerd dat rechtstreeks naar de zon kijken goed zou zijn voor bijvoorbeeld energie, gezondheid of concentratie.

Volgens het NOG klopt dat niet. Rechtstreeks in de zon kijken kan juist leiden tot blijvende schade aan het netvlies.

Hoe herken je een onveilige eclipsbril?

Een veilige eclipsbril herkennen is niet altijd eenvoudig. In Spanje werden bijvoorbeeld tientallen soorten eclipsbrillen gecontroleerd. Daar bleek dat verschillende exemplaren niet voldeden aan de veiligheidseisen. Vooral brillen van onbekende webshops bleken vaker problemen te hebben.

Let daarom goed op:

• een slappe of slechte constructie;

• een filter dat scheef in het montuur zit;

• geen CE-keurmerk;

• geen batchnummer;

• slordige of onduidelijke bedrukking.

Twijfel je over de veiligheid? Gebruik de bril dan niet.