De rechtsstaat regeert niet bij minderheid

Er ligt een nieuw regeerakkoord. Ambitieus. Strijdvaardig. Vol voornemens over bestaanszekerheid, migratie, veiligheid en - gelukkig - óók de rechtsstaat. Maar wie goed leest, ziet vooral politieke realiteit: een minderheidskabinet dat voor vrijwel ieder wetsvoorstel steun van de oppositie nodig heeft. Maar laat één ding helder zijn: het recht werkt niet als een minderheidskabinet. Ik ben inmiddels dertig jaar advocaat. Dertig jaar procederen, onderhandelen, schikken, pleiten. Dertig jaar in zittingszalen door het hele land. Wat ik heb geleerd? Het recht kent geen coalitieakkoord. Geen gedoogsteun. Het recht vraagt duidelijkheid, snelheid en beslissingen. En daar wringt het.

Politiek kan onderhandelen. Recht moet beslissen.

Een kabinet kan zeggen: we schuiven dit dossier een paar maanden vooruit. We zoeken draagvlak. We bouwen aan consensus. De rechter kan dat niet. Een ondernemer met een geblokkeerde bankrekening kan niet wachten tot er politieke rust is. Een aandeelhoudersconflict kan niet worden geparkeerd tot het draagvlak is vergroot.

Een gezin in een slepend huurgeschil kan niet twee winters overbruggen omdat het systeem overbelast is. Toch is dat precies wat er gebeurt.

Wij hebben in Nederland een hoogwaardige rechtspraak. Integere rechters. Zorgvuldige motivering. Een systeem waar je in de kern trots op kunt zijn. Maar kwaliteit zonder snelheid is als een ambulance zonder brandstof: professioneel, maar te laat. Een eenvoudige civiele procedure die al snel anderhalf á twee jaar duurt is in 2026 niet meer uit te leggen. Niet aan cliënten. Niet aan ondernemers. Niet aan burgers. Als u kiespijn heeft, zegt de tandarts ook niet: “We hebben over 24 maanden pas ruimte in de agenda.”

Wachttijden zijn overal, maar bij recht zijn ze onaanvaardbaar

In de zorg zijn wachttijden een politiek probleem. In de woningmarkt idem. In de bouw, bij vergunningen, bij het CBR; wachttijden zijn hét symptoom van bestuurlijke traagheid. Maar bij rechtspraak zijn wachttijden fundamenteel problematischer. Recht is geen dienst zoals elke andere. Recht is een basisvoorziening van de rechtsstaat. Zonder tijdige rechtspraak verliest recht zijn corrigerende kracht. Het wordt theorie.

Ik zie het dagelijks in mijn praktijk. Cliënten die zeggen: “Evert, ik wil best procederen, maar hoe lang gaat dit duren?” En als ik dan eerlijk antwoord geef - want dat doe ik uiteraard - zie ik de twijfel. Procederen is geen doel op zich. Het is een middel om een conflict op te lossen. Maar als het middel zelf jaren duurt, wordt het een extra probleem.

Het regeerakkoord spreekt over versterking van de rechtsstaat

Dat klinkt goed. En terecht. Maar versterking betekent niet alleen investeren in onafhankelijkheid en weerbaarheid tegen politieke druk. Dat is vanzelfsprekend. Versterking betekent ook: moderniseren. Versnellen. Efficiënter organiseren. Ik hoor al jaren dezelfde reflex: “We moeten zorgvuldig zijn.” Natuurlijk. Dat staat niet ter discussie. Maar snelheid en zorgvuldigheid zijn geen tegenpolen. Dat is een valse tegenstelling. In mijn praktijk worden complexe M&A-transacties van vele miljoenen in enkele maanden afgerond. Ondernemers nemen in dagen of weken beslissingen waar complete organisaties van afhangen. Maar in een relatief overzichtelijke handelszaak kan het maanden duren voordat er überhaupt een comparitiedatum is. Daarna nog vele maanden tot vonnis. Dat past niet meer bij deze tijd.

Minderheidskabinet of niet: hier ligt een kans

Juist omdat het kabinet afhankelijk is van oppositiesteun, zou dit een thema moeten zijn waar brede politieke consensus mogelijk is. Wie is er tegen snelle rechtspraak? Wie is er tegen effectieve geschilbeslechting? Wie is er tegen duidelijkheid voor burgers en ondernemers? Snellere procedures zijn geen ideologisch onderwerp. Het is geen links of rechts dossier. Het is een basisvoorwaarde voor vertrouwen. En vertrouwen is een schaars kapitaal.

Wat moet er gebeuren?

Geen vage beloftes. Geen commissies die twee jaar onderzoeken waarom zaken twee jaar duren. Concreet is nodig: strakkere procesregie door rechters, minder uitstel als standaardreflex, meer standaardisering waar dat kan, digitale systemen die daadwerkelijk tijd besparen in plaats van nieuwe vertraging creëren. En vooral: voldoende capaciteit.

Maar capaciteit alleen is niet de oplossing. Cultuur is minstens zo belangrijk. De cultuur dat procedures voortgang móéten hebben. Dat termijnen heilig zijn. Dat vertraging uitzondering is, geen norm.

De advocaat tussen politiek en praktijk

Als advocaat sta ik op het snijvlak van die twee werelden. Ik lees het regeerakkoord. Ik volg de politieke debatten. Maar ik zit ook naast de ondernemer die wakker ligt. Naast de bestuurder die zijn bedrijf ziet vastlopen. Naast de familie die in onzekerheid zit. Voor hen is het regeerakkoord geen abstract document. Voor hen is recht een concreet probleem dat moet worden opgelost. Na dertig jaar in het vak kan ik één ding met zekerheid zeggen: snelheid ís rechtvaardigheid. “Justice delayed is justice denied”, het blijft een cliché omdat het waar is.

De rechtsstaat regeert niet bij minderheid

Een minderheidskabinet moet onderhandelen om besluiten te nemen. Dat is gezond. Maar de rechtsstaat kan zich geen minderheid permitteren. Geen halve maatregelen. Geen traagheid als norm. Het recht moet beslissen. Tijdig. Duidelijk. Effectief. Als dit kabinet werkelijk werk wil maken van versterking van de rechtsstaat, dan begint dat niet bij grote woorden over constitutionele verhoudingen. Het begint bij iets eenvoudigs.

Zorg dat recht sneller werkt. Want wie vandaag gelijk heeft, moet dat niet pas over twee jaar krijgen.