Wat betekenen de wapens van Hazerswoude, Benthuizen en Koudekerk eigenlijk?
REGIO - Waar mensen met elkaar iets ondernemen, bijvoorbeeld in clubs of verenigingen, ontstaat al snel de behoefte aan een eigen logo of vlag. Het is het symbool van saamhorigheid en laat ook het onderscheid zien met andere groepen. Een sportclub heeft meestal een logo met eigen kleuren, zodat toeschouwers bij de wedstrijd kunnen zien wie bij welke partij hoort. Dezelfde symbolische betekenis hebben de meer dan 325 gemeentewapens in Nederland.
Door redactie ons erfgoed
Oorsprong wapens
Gemeentewapens vinden hun oorsprong in de Middeleeuwen. Toen harnassen en helmen in gebruik kwamen, werden de strijders minder herkenbaar. De oplossing voor dat probleem was het gebruiken van vaandels en schilden die werden voorzien van ‘eigen’ kleuren en symbolen. Voor de keuze van een symbool, eigenlijk een soort logo, werd vaak naar de geschiedenis van de familie gekeken. Datzelfde was van toepassing voor de latere wapens van de gemeenten.
Speciale keuze
In het huidige gemeentewapen van Alphen aan den Rijn zijn symbolen opgenomen die verwijzen naar de gemeentewapens van een aantal oorspronkelijke gemeenten die onderdeel van het huidige Alphen aan den Rijn zijn geworden. Wapens van nieuwe gemeenten werden vaker op die manier samengesteld. Op die manier worden de oude gemeenten in herinnering gehouden. Toen in 1991 de gemeente Rijnwoude ontstond, werden in het wapen een vijfpuntige ster, een adelaar en drie turven opgenomen. Ze verwezen naar de wapens van respectievelijk Hazerswoude, Koudekerk aan den Rijn en Benthuizen. Het wapen van Koudekerk was officieel pas in 1940 vastgesteld en is dus nauwelijks vijftig jaar in gebruik geweest. De wapens van Hazerswoude en Benthuizen waren ouder en werden vastgesteld in respectievelijk 1816 en 1817, maar voor alle wapens geldt dat de oorsprong veel verder teruggaat.
Ontstaan gemeentewapens
Gemeentewapens verwijzen vaak naar de wapens die de ambachten (de juridische voorlopers van de gemeenten) gebruikten. Omdat zo’n ambacht meestal eigendom was van een ambachtsheer, gebruikte men in veel gevallen het familiewapen van de ambachtsheer. Van het familiewapen werd veelal een stempel gemaakt, uiteraard met het wapen in spiegelbeeld. Belangrijke familiepapieren werden met behulp van zo’n stempel voorzien van een in rode was afgedrukt ‘zegel’. De ambachtsheer gebruikte zijn zegel dan ook vaak voor stukken van het ambacht, waardoor het familiewapen langzamerhand werd gezien als het ambachtswapen.
Hazerswoude
Zo was het ook met het gemeentewapen van Hazerswoude. Het wapen bestond uit een gouden veld, waarover een rode, zogenaamde schuinbalk liep. Op deze balk stonden drie vijfpuntige sterren van goud afgebeeld. Het wapen was, in iets gewijzigde vorm (het was gespiegeld en had zespuntige sterren) het wapen van de familie Van Matenesse. In 1600 werd Nicolaas van Matenesse heer van Hazerswoude.
Koudekerk aan den Rijn
Ook het gemeentewapen van Koudekerk aan den Rijn verwees naar vroegere ambachtsheren. In 1938 kreeg de naam van de gemeente Koudekerk de toevoeging ‘aan den Rijn’, omdat er nogal eens verwarring was met de gemeente Koudekerke in Zeeland. Vanwege die aanpassing van de naam kreeg de gemeente in 1940 een nieuw gemeentewapen. Het bestond uit een gouden dwarsbalk met drie zilveren adelaars, twee boven de balk en één onder de balk. Het was het wapen van de familie Van Poelgeest. Zij waren ambachtsheer van onder meer Koudekerk en bezaten de kastelen Groot en Klein Poelgeest. Bijzonder is dat bij de invoering van het wapen in 1940 het oudere gemeentewapen van Koudekerk verviel. Daarop was onder meer een staande leeuw afgebeeld en deze verwees naar de familie Van Teylingen van Tol.
Benthuizen
De negen turven uit het gemeentewapen van Benthuizen lijken te verwijzen naar de vroegere turfwinning rond die plaats, maar dat blijkt een vergissing te zijn. Ook in dit geval zijn de figuren uit het wapen afkomstig uit het familiewapen van de ambachtsheer van Benthuizen. Het betreft de Dordrechtse familie Oem van Wijngaarden. Die familie bezat het ambacht Benthuizen van 1595 tot 1692. Daarna kocht de stad Rotterdam het ambacht en werd de stad ambachtsheer. Het onderste gedeelte van het gemeentewapen is een staande streep in het midden met links en rechts een korenblauw veld.
Nog steeds in gebruik
Tegenwoordig staan maar weinig mensen stil bij het gemeentewapen van hun woonplaats, terwijl het zoveel vertelt over de historie. Dat geldt trouwens ook voor familiewapens die alleen in bepaalde kringen nog belangrijk worden gevonden. Gemeentewapens zorgen nog meer dan familiewapens voor de identiteit van plaatsen en hun geschiedenis.
Dit bericht is ook gedeeld via ons WhatsApp-kanaal van gemeente Alphen aan den Rijn. Ook razendsnel het laatste nieuws in je app? Volg het Rodi-kanaal nu (anoniem) via deze link.
Meer nieuws uit Alphen aan den Rijn?
Ontvang de laatste updates per mail — schrijf je hier in!
Heb je ook een nieuwtje? — Tip hier onze redactie