Amsterdamse Schoolarchitectuur in Amsterdam-Noord: Blauwe Zand, Tuindorp Nieuwendam, Zunderdorp

Dirk Roos, vrijwilliger Historisch Centrum Amsterdam-Noord

We waren gebleven bij het eind van de Meeuwenlaan, waar deze overgaat in de Waddenweg. We vervolgen onze weg naar het noorden, over de Waddenweg. Direct is duidelijk aan de vorm en de kleur van de huizen dat we hier in een ander tuindorp zijn beland: Tuindorp Buiksloot, beter bekend als het Blauwe Zand. Het zand waarmee deze wijk bij de aanleg in 1930-1932 is opgespoten had een blauwige kleur. De huizen zijn door de Gemeentelijke Woningdienst ontworpen. Geld voor verfraaiing was er niet meer, maar in de Beijerlandstraat werd nog De Boterbloem, een school voor kleuters, en de Beijerlandschool voor Voorbereidend Onderwijs gebouwd. Een langgerekt, duidelijk Amsterdamse Schoolgebouw, uitziend op de achterzijde van de Nieuwendammerdijk. Deze scholen zijn te bereiken door op de Waddenweg rechts via de Hoekschewaardweg naar het oosten te lopen. De scholen zijn in 1932 ontworpen door Publieke Werken van Amsterdam, in een verstrakte versie van de Amsterdamse School.

Hildo Krop

Voor deze twee scholen maakte Hildo Krop aan weerszijden van de voorgevel een beeldje: een staand en een opspringend lam. Het houtsnijwerk aan de deurstijlen van de ingang is ook van zijn hand. Krop koos rechts voor een giraffe met een zon en een bloem en links voor een slang met palmboom.

We gaan via de Voornestraat naar de Waddendijk. Aan het oostelijk eind daarvan ligt een brug die de ringvaart van de Buikslotermeerpolder overspant. Hier maakt deze ringvaart contact met de Grote Die, een watertje dat leidt naar de sluis bij de haven van Nieuwendam.

De brug zelf stelt niet veel voor: een betonnen bak zonder enige gratie, maar de metalen brugleuningen zijn ontworpen door Piet Kramer (1881-1961), dé bruggenarchitect van de Amsterdamse School. Deze leuningen bevatten kronkelende slangen en stoere details, getuigend van het grote vakmanschap van Piet Kramer.

Goudkust van Noord

We gaan de trap af aan de rechterkant van de brug en komen dan op het Meerpad, dat leidt naar de Nieuwendammerdijk. Daar aangekomen gaan we linksaf, richting haven van Nieuwendam, met scheepswerven, voormalige pakhuizen en grote woonhuizen. Dit is nu de Goudkust van Amsterdam-Noord. We passeren links de Sint Augustinuskerk, die al jaren wacht op een nieuwe bestemming. Bij café Het Sluisje kunnen we even naar binnen gaan of op het terras gaan zitten. Dit café is vernoemd naar het naastgelegen sluisje tussen de Die en Zijkanaal K van het IJ. We gaan daarna rechtdoor over de dijk tot huisnummer 375.

Daar vinden we een huis dat - hoewel erg traditioneel van vorm met twee verdiepingen en een zadeldak – in de detaillering Amsterdamse Schoolinvloed laat zien. Op de begane grond is gebruik gemaakt van een donkere, enigszins gesinterde steen, terwijl de rest van het pand is opgetrokken in een lichte steen. De zijkanten van de oorspronkelijke garagedeuren zijn bovendien halfrond gemetseld, met rechts een glas-in-loodraampje. Aan weerszijden zijn gevelstenen geplaatst, met daarop ‘Anno’ en ‘1926’. Het pand is ontworpen door J. van Straten en gebouwd als garagebedrijf met bovenwoning.

We lopen of fietsen verder over de dijk tot de Wognumerstraat. Die gaan we in en dan rechtsaf naar het Wognumerplantsoen. Daar staat een langgerekt schoolgebouw uit 1925 in overduidelijk Amsterdamse Schoolstijl. Kenners zien ook invloed van de Amerikaanse architect Lloyd Wright. Dit is de voormalige Openbare Wognumschool en de Christelijke Jan van Nassauschool. Nu zit hier de Vrije Basisschool Kairos. Binnen ook hier weer: mooi bewaard trapportaal.

Arie Keppler

Aan het eind van het Wognumerplantsoen gaan we linksaf de Monnikendammerstraat in, richting Purmerweg. We staan dan midden in Tuindorp Nieuwendam, gebouwd in 1926-1927. In dit tuindorp woonden aanvankelijk veel ambtenaren, onderwijzers en zorgverleners, die zich een wat hogere huur konden veroorloven. De huizen werden beter geïsoleerd en waren wat groter dan in andere tuindorpen. Deze wijk is door verschillende architecten [Jo Mulder (1888-1972), Berend Boeyinga (1886-1969), Jan Boterenbrood (1886-1932)] ontworpen in de stijl van de Amsterdamse School, met Arie Keppler voor het toezicht. Let goed op de winkels/woonhuizen op het Purmerplein en de werk/woonhuizen in de omringende Avenhornstraat, Beemsterstraat, Wijdenesserstraat, Oudorperstraat, Wognumerstraat en Edammerstraat. Let ook op de poortwoningen die toegang geven tot hofjesachtige binnentuinen. Dit alles oogst nog steeds internationale bewondering.

Fluitspelende faun

Als we dit alles goed bekeken hebben wacht ons nog een verrassing: de voormalige Purmerschool aan de Schermerweg. Hier spat de Amsterdamse School echt vanaf: ronde uitbouw (trappenhuis), laddervensters, versierde daknok, gestileerde schoorstenen, en als kers op de taart nog een tweetal beeldjes van Hildo Krop: een fluitspelende faun in graniet en een houten beeldje van Sint Joris in gevecht met de draak. Deze school voor Gewoon Lager Onderwijs is in 1924-1925 gebouwd door de Dienst der Publieke Werken Amsterdam. Wie de verantwoordelijke architect is geweest is niet geheel duidelijk, Pieter L. Marnette (1888-1948) of Nico Lansdorp (1885-1968). Tegenwoordig heeft het gebouw een woonfunctie.

Verondersteld wordt dat Krop (een overtuigde communist) met het beeldje van Sint Joris de strijd van het Socialisme tegen het Kapitalisme heeft willen weergeven.

Wie dan nog puf heeft kan in Zunderdorp een landelijk bruggetje van Piet Kramer gaan bezichtigen. Vanaf de Purmerweg gaan we daarvoor de Beemsterstraat in naar het noorden. Na ongeveer 2 km ben je dan in Zunderdorp. Daar, aan het eind van het Achtergouwtje (direct rechts waar de bebouwing begint), ligt een sierlijk bruggetje met de vreemde naam Los Postje. Deze naam komt van het feit dat vroeger deze brug los lag en dus snel gedemonteerd kon worden om boten door te laten. Het bruggetje is uitgevoerd door Publieke Werken eind 1945.

Even doorfietsen

Nu we toch in Zunderdorp zijn kunnen we ook nog wel even doorfietsen naar de Termietergouw: via het Achtergouwtje weer terug naar de Middenlaan, deze rechtsaf ingaan en op het einde daarvan naar links, het Nopeind in. Dat loopt uit in de Termietergouw, die gaan we links in, en waar de weg een scherpe bocht naar rechts maakt staan op nr. 2 en 4 twee huizen. Het eerste is een onderwijzerswoning, het tweede een voormalige Lagere School met de Bijbel, ontworpen in 1925 door Cornelis Schuitemaker (1882-1956) in een landelijke variant van de Amsterdamse School.

De school telde twee lokalen. Opdrachtgever tot de bouw was de Vereeniging tot Stichting en Instandhouding eener School met den Bijbel te Zunderdorp. De aanbouwtjes van de school (met de ingang, toiletten etc.) vertonen invloeden van het kubisme. Let op de frivole gegolfde daknok van de school. De woning is meer in de klassieke stijl van de Amsterdamse School ontworpen.

Weigering onterecht

Volgens berichten in kranten van 1923 weigerde het gemeentebestuur aanvankelijk medewerking (lees: subsidie) aan de bouw van deze christelijke school: in de net uitgebreide school in Ransdorp was nog voldoende plaats, en het schoolbestuur had slechts 39 potentiële leerlingen verzameld waar er 40 nodig waren. De provincie oordeelde echter dat die weigering onterecht was en vernietigde het Amsterdamse besluit.

In het schoolgebouw is nu een buitenschoolse opvang gevestigd. De Termietergouw heette tot 1973 Termietengouw. Deze naam komt vermoedelijk van ter miede, want mieden zijn hooilanden (volgens Pieter Roemer).