Amsterdamse Schoolarchitectuur in Amsterdam Noord

Dirk Roos, Vrijwillig medewerker Historisch Centrum Amsterdam-Noord

Aan het eind van de vorige wandeling of fietstocht waren we gebleven op de Wingerdweg. We gaan nu verder de Wingerdweg af en slaan linksaf de Gerben Wagenaarbrug over het Noordhollands Kanaal over naar de Vogelbuurt. Eerst kunnen we naar rechts een uitstapje maken naar de Sixhaven. Daar kunnen we het Mandelahuisje bekijken, de vroegere woning van de havenmeester, maar eerlijk gezegd is daar niet heel veel Amsterdamse School in te herkennen.

Neergezet als een school

Over de brug naar links komen we op de Adelaarsweg. Bij de Rietzangerweg, rechts, en de trap naar beneden, ligt de Mussenstraatschool. Een mooi gebouw maar schandelijk lelijk opgetuigd met de namen van de nieuwe gebruikers. De Mussenstraatschool is in 1922 door Publieke Werken neergezet als een school voor uitgebreid lager onderwijs (ULO).

We lopen terug naar de trap naar de Adelaarsweg en zien daar links een typisch staaltje Amsterdamse School: dakpannen in een verticale opstelling aan een huis aan de Rietzangerweg. De architect hiervan is Johan Rijnja (1870-1941).

We gaan weer naar boven via de trap naar de Adelaarsweg, die we verder naar rechts vervolgen. De huizen waar we dan langs komen verraden ook al de invloed van de Amsterdamse School: let op de baksteencultuur, met name rond de voordeurportieken, en op de zandstenen adelaarskoppen die hoog in de gevels de huizen sieren. De huizen zelf zijn gebouwd in een verstrakte vorm van de Amsterdamse School [architecten Tjeerd Kuipers (1857-1942)en Arnold Ingwersen (1882-1959)]. Schuin van rechts voegt zich nu de Eendenstraat bij de Adelaarsweg.

Twee eenden

Op de kop van de huizen bij deze samenvoeging zien we opnieuw een drietal zandstenen vogelsculpturen, en om de hoek, in de Eendenstraat op nummer 17-19, zien we hoog in de gevel een groot beeld met twee eenden. Al deze ornamenten zijn gemaakt in opdracht van de woningstichting Patrimonium in 1928-1930, vermoedelijk door de beeldhouwer Frans Werner (1879-1955).

Tekst gaat onder de foto verder.

We gaan verder de Eendenstraat in en komen dan op het Zwanenplein. Dit plein en de omringende straten vormen een Walhalla van gevelornamenten. Enerzijds vinden we hier weer vogelreliëfs, vanwege de vogelstraatnamen, anderzijds veel verwijzingen naar de Eerste

Wereldoorlog toen deze buurt werd gebouwd. Hoewel Nederland neutraal bleef hadden wij er toch veel last van: handel en visserij lagen stil, bouwmaterialen en voedsel werden steeds schaarser. De gemobiliseerde mannen waren toen bovendien onttrokken aan de economie. Deze problematiek uit zich in de vele gevelstenen.

Zo zien we op de hoek van het Zwanenplein en de Koekoekstraat twee gevelstenen met dieren (koekoeken en apen, van Driekus Jan van Galen [1871-1949]), op het plein zelf twee stenen met gedichten van David Ingwersen (1876-1948) over de strijd tussen Duitsland en Oostenrijk-Hongarije (adelaar) tegen Rusland (ijsbeer), Engeland (luipaard) en Frankrijk (haan), en verder vele gevelstenen met zwanen en andere vogels.

Gevelstenen

Heel opvallend zijn de gevelstenen in de onderdoorgang van het plein naar de Putterstraat. Hierop wordt vermeld wat diverse levensmiddelen en bouwmaterialen kostten, onder het motto: Dure tijden! Iedren morgen. Nieuwe lasten, zwaarder zorgen. De andere steen vermeldt de heilzame invloed van distributie: D’overheid, God zij geprezen, toog het volk tot heil aan ’t werk, traghtt in schaarschte naar voorziening, steld aan hebzucht paal en perk.

In de Putterstraat zelf zien we nog twee stenen met gedichten van David Ingwersen, over de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog die Nederland bespaard bleven.

Zwanenplein

Op het Zwanenplein staat de Bethlehemkerk, een zaalkerk voor de Hervormde Gemeente, ontworpen door Adriaan Moen (1879-1950). De plechtige inwijding in 1924 werd bijgewoond door koningin Wilhelmina, haar echtgenoot prins Hendrik en hun dochter prinses Juliana. Wilhelmina bezocht in de jaren daarna regelmatig deze kerk omdat zij in het volkstuinpark Buitenzorg, daar dicht bij, een tuinhuisje had waar zij ongestoord kon schilderen. Althans, zo gaat het verhaal (Amsterdam Stadsherstel.nl). De kerk is in 1993 gesloten. Nu (2019) is er een muziekopnamestudio in gevestigd.

Let verder op het sierlijke houtsnijwerk in de gevel op de kop van een blok in de Koekoekstraat bij de hoek met de Kievitstraat (architect Jan Gratama (1877-1947).

Tekst gaat onder de foto verder.

We steken nu de Meeuwenlaan over en volgen die in noordelijke richting, tot we bij de Schaafstraat komen. We zijn dan in het Hamerkwartier. Op de hoek zien we een vreemde combinatie van een hoog, klassiek huis met puntdak (Meeuwenlaan 104) en daar aan vast gebouwd een lager rechthoekig pand met een plat dak (nr. 106). Maar de afronding en de balkonetage van nr. 104 en de raam- en deurpartijen van beide gebouwen, alsmede het gebruik van verschillende soorten baksteen, verraden de eenheid van dit complex en de duidelijke invloed van de Amsterdamse School. Deze huizen zijn gebouwd in 1928, blijkens de gevelsteen in nr. 104. De architect is onbekend.

Oorlog

In 1938 woonde op nr. 104a de familie Tannenbaum, Herbert (geb. 1902), Hertha (geb. 1903) en hun dochter Beppy (geb. 1934), een uit Duitsland gevluchte joodse familie. Alleen Beppy overleefde de oorlog door onderduik in Limburg, haar beide ouders werden door de nazi’s vermoord. De familie had een kofferfabriek, mogelijk op de bovenverdieping van hun huis.

Ook wordt melding gemaakt in 1934 van een haardenfabriek “Invincible” en in 1938 van een kofferfabriek “Holland” op nr. 106; deze activiteiten vonden waarschijnlijk plaats op het achtergelegen fabrieksterrein, toegankelijk via een fraaie deur geheel links in de gevel van nr. 106. Tegenwoordig zetelt hier Studio Noorderfabriek die studio’s verhuurt aan kunstenaars en fotografen.

We gaan de Schaafstraat in tot het Gedempte Hamerkanaal. Daar gaan we linksaf. Bijna aan het eind zien we rechts een elegant gebouw met een fabrieksschoorsteen ernaast. Dat is de kolenstokerij van de voormalige Noordergasfabriek. Het gebouw is een ontwerp van de Gemeentelijke Gasfabrieken, in een eclectische stijl met invloed van de Amsterdamse School.

Steenkolen

De Noordergasfabriek werd in 1913 in gebruik genomen, als vierde stedelijke gasfabriek. De steenkolen waaruit het gas werd gewonnen werden per schip aangevoerd via het Hamer- en Van Hasseltkanaal, die toen nog niet gedempt waren. Al in 1924 is de productie van gas hier stopgezet. Leeggekomen gebouwen werden verbouwd tot autogarage van het gemeentelijke trambedrijf. Sinds de private restauratie in 1995 zijn in het complex diverse bedrijven gevestigd.

We gaan verder op het Gedempte Hamerkanaal naar het noorden en steken de Johan van Hasseltweg over naar de Vogelkade. Daar lopen we het Vogeldorp binnen, een wat grotere kopie van Disteldorp, met 270 woningen. Vogeldorp werd net als Disteldorp vermoedelijk ontworpen door Jo Mulder en zeker in 1918 opgeleverd.

Door de destijds heersende materiaalschaarste en vanwege het tijdelijke karakter werden alleen de onderste lagen van de woningen hier uit baksteen opgetrokken. Het bovendeel is van hout, ook om het gewicht zo laag mogelijk te houden. De huizen staan op een ongewapende betonnen plaat die niet is onderheid.

Het badhuis, in de vorm van een stolpboerderij, werd in 2002 gesloten, omdat toen alle woningen een eigen douche kregen. Tegenwoordig is het Museum Amsterdam-Noord hier gevestigd. Dicht hierbij vinden we een van de weinige overgebleven transformatorhuisjes in de stijl van de Amsterdamse School. Dit huisje werd begin 2026 opgeknapt maar is daarna helaas weer volgehangen met reclame.

Vogelbuurt

We verlaten het Vogeldorp aan de westzijde, en steken de Meeuwenlaan over naar het noordelijke puntje van de Vogelbuurt. Daar staan twee interessante gebouwen. In de Kalkoenstraat op nummer 11 vinden we de voormalige ds. C.P. van Eeghenschool, een school voor lager onderwijs van de vereniging ‘De Vrije Christelijke School’. De architect van het gebouw is Christiaan Posthumus Meyjes jr. (1893-1975). Tegenwoordig heeft het een woonfunctie, met negen appartementen. De hijsblokken tonen vogelkoppen.

In de Merelstraat, op nummer 7, vinden we de Hillegonda de Zwartschool, de kleuterschool van dezelfde vereniging, gebouwd in 1928. In 1930 werd de bovenverdieping toegevoegd. Onder de dakgoot kwam de bijbeltekst "Want een iegelijk die de naam des Heeren zal aanroepen zal zalig worden". Tegenwoordig bevat dit gebouw woningen.