Amsterdamse Schoolarchitectuur in Tuindorp Oostzaan

Dirk Roos, vrijwilliger Historisch Centrum Amsterdam-Noord

We gaan nu op pad via de Klaprozenweg naar Tuindorp Oostzaan. Bij het NDSM terrein nemen wij rechts de Stenendokweg en zien dan al gauw het eerste iconische gebouw. Dit tuindorp was bedoeld voor arbeiders in de haven en in de scheepsbouw; er woonden ook een flink aantal werkelozen. De huizen werden soberder gebouwd dan in andere tuindorpen. Door het grote aantal kinderen waren er veel scholen nodig.

De voormalige Prinses Julianaschool (Meteorensingel 11-33) is een complex met twee christelijke scholen, ontworpen door Theo Lammers (1890-1972) en Theo Groenendijk (1890-1952), gebouwd in 1925 en vergroot in 1930 en 1934 door Chris IJsebrands (1900-1974). Let op het opvallende metselwerk, de gevelbekleding, de raampartijen, de schoorstenen en de toegangsdeuren. Ook binnen is nog veel bewaard gebleven aan gangen, trappen, deuren en ramen. Het pand is tegenwoordig in gebruik als bedrijfsruimte, onder andere als Medisch Centrum Oostzaan.

Borstbeeld

We gaan verder naar het Aldebaranplein, waar een langgerekt wit gebouw staat. Op het grasveld daarvóór zien we een borstbeeld van Arie Keppler, gemaakt in 1999 door Constance Wibaut, kleindochter van wethouder Wibaut. Het is passend dat Keppler hier geëerd wordt, want Tuindorp Oostzaan was zijn paradepaardje, waar hij collega’s en bestuurders graag rondleidde.

Het witte gebouw is een herbouw van twee scholen. In 1924 werd hier een dubbele houten school voor gewoon lager onderwijs gebouwd. In het naar voren stekende deel met de klokkentoren kwam de gymzaal. De Meteorenschool en Aldebaranschool vonden er onderdak. Hoe lang de Aldebaranschool heeft bestaan is onduidelijk. De Meteorenschool vertrok in de jaren 1940 naar een gebouw op Kometensingel 69a.

Een deel van het gebouw werd in 1983 getroffen door brand. De resten werden in 1987 gesloopt. Een jaar later werd het gebouw herbouwd, als borstbeeld van Arie Keppler. Nu zijn er onder meer een ouder- en kindteam (OKT) en een kinderdagverblijf gevestigd.

We gaan verder door de Aldebaranstraat naar het noorden. Bij de Kometensingel, op nr. 52, zien we opnieuw een schoolgebouw in duidelijk Amsterdamse Schoolstijl. Daar zaten oorspronkelijk de Zonnewegschool en de Copernicusschool, ontworpen voor Gewoon Lager Onderwijs door Publieke Werken en gebouwd in 1927. Tegenwoordig zit hier het Integraal Kindcentrum (IKC) Tuindorp, voor basisonderwijs, kinderopvang en buitenschoolse opvang.

‘t Zonnehuis

We gaan door de Aldebaranstraat terug en slaan de Siriusstraat naar rechts in. Dan komen we op het Zonneplein, het hart van dit tuindorp. Direct opvallend is Verenigingsgebouw ‘Tuindorp Oostzaan’, beter bekend als ‘t Zonnehuis. Arie Keppler liet het bouwen om het verenigingsleven te versterken. Het gebouw werd ontworpen door Jo Mulder (1888-1972) en had twee toneelzalen: een grote voor 420 bezoekers en een kleine voor 120. Daarnaast was er een tiental vergaderzalen, een bibliotheek en een leerkeuken. Het interieur is origineel art deco uit 1932. Het gebouw wordt nog steeds als theater en concertzaal gebruikt.

De achtergevel van ’t Zonnehuis wordt gesierd door vier standbeelden, voorstellende het gezinsleven: Willem IJzerdraat (1872-1948) beeldde een man en een vrouw af (midden) en Marinus Vreugde (1880-1957) maakte twee kinderen (aan weerszijden). De beelden werden in 1932 geplaatst.

Overdekte winkelarcade

Ook het Zonneplein zelf is zeer opmerkelijk, met een heuse overdekte winkelarcade. Dit plein (ontwerp Berend Boeyinga, 1886-1969) is aangelegd in 1924 en zal binnenkort geheel worden geherstructureerd.

We gaan verder over de Zonneweg naar de Meteorenweg, en dan rechtsaf naar de kruising met de Maanstraat. Daar staat het voormalige badhuis van deze wijk, geopend in 1927. Dit gebouw is ook weer echt Amsterdamse School: let bijvoorbeeld op de ramen in het torentje. De ingang voor vrouwen en kinderen was aan de kant van het toenmalige plantsoentje aan de noordkant; voor mannen was er een deur aan de Meteorenweg. Het badhuis sloot in 1980. Sinds circa 2020 is er een bed-and-breakfast en een woonhuis gevestigd.

Orionplantsoen

We gaan de Maanstraat in en slaan linksaf bij de Orionstraat. Aan het eind daarvan komen we bij het Orionplantsoen. Aan de linkerkant, op nr. 1, zien we een merkwaardig bouwsel. De houten bekleding en de ramen boven verraden de invloed van de Amsterdamse School. Dit gebouw uit 1926 is de voormalige bergplaats van enkele gemeentelijke diensten, later alleen Beplantingen, met op de bovenverdieping een schaftlokaal. Sinds de jaren negentig zit er een huisartsenpraktijk en een tandartsenpraktijk.

We gaan verder over de Meteorenweg tot we rechts het Plejadenplein bereiken. Hier vinden we een open blok woonhuizen uit 1923-1925, opgetrokken in een landelijke variant van de Amsterdamse School. De huizen worden gekenmerkt door houtbekleding van de bovenverdieping, met kleine, door de dakrand overspannen ramen. Architect was waarschijnlijk Berend Boeyinga.

We steken de Centaurusstraat over en komen op het Mercuriusplein. Daar vinden we winkelbebouwing aan weerszijden van het plein, met bovenwoningen, wederom uit 1923-1925 en waarschijnlijk van Boeyinga.

Fraai houtsnijwerk

Ook in de Mercuriusstraat vinden we winkel-woonhuizen in de verstrakte vorm van de Amsterdamse School. We gaan die straat in naar rechts en komen bij een plantsoen aan de Kometensingel. Daar zien we een landelijk gebouwtje staan. Dat is de voormalige openbare leeszaal van Tuindorp Oostzaan. Het is een houten gebouw uit 1923 met een rieten dak, op een plint van bakstenen. Let op het fraaie houtsnijwerk rond de ingang. Een groot deel van de boekencollectie ging verloren bij de watersnood van januari 1960. Anno 2025 is het gebouw in gebruik als centrum van de Groep Religieuze Spiritualisten.

We gaan op de Kometensingel nog iets verder naar rechts en zien dan op nr. 189 weer een schoolgebouw. Dat is de Wilde Wingerdschool, ontworpen als kleuterschool door Publieke Werken en gebouwd in 1926. Dit L-vormige gebouw werd later als buurthuis gebruikt. Typerend zijn de gevelbekleding met donkere tegels, de ladderramen en het bakstenen accent op de punt van de L. De trapleuning binnen in dit gebouw is zeer bijzonder van model.

Doktershuis

Staande bij dit schoolgebouw kijken we tegen de achterzijde aan van een aantal grote huizen aan de Kometensingel. Het zijn twee-onder-één-kaphuizen, ontworpen door Boeyinga voor de notabelen in dit tuindorp. Op Kometensingel 187 heeft een huisarts gewoond, in de andere huizen woonden ook mensen met goede banen. Het doktershuis uit 1924 bevat een woonhuis met praktijkruimte. De andere twee huizen staan bekend als de ‘onderwijzerswoningen’. Vanaf eind jaren ‘30 gingen de nummers 179 en 181 dienen als broederhuis ‘Sint Stefanus’, tot in de jaren ‘80.

We gaan nog even verder terug op de Kometensingel, om een kijkje te nemen bij de voormalige stalling van de brandspuit, uit 1921. Dat is op nummer 175. Het traditioneel ogende gebouwtje is in beton opgetrokken. Nu, met dakkapellen, heeft het een woonfunctie.

Minister Piet Aalberse

We draaien om en volgen de Kometensingel naar het westen. Deze straat buigt om het hele tuindorp heen. Als we de bocht naar het oosten hebben genomen zien we links de Andromedastraat. Die gaan we even in, want op de hoek met de Vegastraat staat een borstbeeld van minister Piet Aalberse (1871-1948), die zich sterk maakte voor de Arbeidswet uit 1919, waarmee de arbeidsduur van werknemers werd geregeld. Ook beijverde hij zich in hoge mate voor verbetering van de Volkshuisvesting. Het beeld is in 1938 gemaakt door Cephas Stauthamer (1899-1983).

We gaan verder langs de Kometensingel. Hier is aan de huizen goed te zien dat dit het laatst aangelegde stuk van Tuindorp Oostzaan is: de huizen zijn eenvoudiger, soberder, saaier ook, zonder enige opsmuk. Als laatste bezienswaardigheid op deze tocht komen we langs het complex bejaardenwoningen De Eendracht op Kometensingel 439-485, uit 1937, ontworpen door Jo Mulder (1888-1972). Hoewel in traditionele stijl, tonen sommige details toch nog wel enige trekken van de Amsterdamse School: zie bijvoorbeeld de rij met ramen in de schuurtjes op de kopse uiteinden.

Aan weerszijden van dit complex staan beeldhouwwerken van Frits Sieger (1893-1990), gemaakt in 1938-1939. Het zijn een vrouwen- en een mannenfiguur, samen De Eendracht verbeeldend.

Wellicht komt er van deze speurtocht naar de Amsterdamse School in Noord een handzaam boekje. Laat maar weten (hcan@xs4all.nl) of u daar belangstelling voor zou hebben.