Beroemdste inwoner van Schoorl opnieuw in de schijnwerpers gezet: ‘Hij was een voorloper’

Door Ed Bausch

Terecht dat de naast de kerk geboren Jan weer eens in het zonnetje werd gezet, want hij was al groots bezig voordat zijn opvolgers nog groter werden. Groot was je in die tijd, de zestiende eeuw, als je van vele markten thuis was. Dus je was kunstenaar, wetenschapper, filosoof, misschien ook wel architect en dat alles veelal in combinatie met een religieuze functie. En er werd gereisd, kennis verspreid, ervaring uitgewisseld. In dat opzicht lijken die eeuw en de onze ook wel wat op elkaar. Wij reizen immers ook alle kanten uit en zeker ook nog naar dat Italië van waaruit Jan van Scorel zoveel invloed mee terug nam.

Jan van Scorel geëerd met lezing en expositie

De lezing was ook goed getimed, want tot en met februari wijdt het Stedelijk Museum Alkmaar de hoofdtentoonstelling aan Jan van Scorel. Dat leverde stof op voor talrijke zijpaadjes, die met elkaar de betekenis schilderden van de beroemdste inwoner die Schoorl heeft gekend. Hij was een voorloper, een pionier en wellicht daarmee mede een inspirator voor de groten die hem net voor waren, zoals Erasmus of die net na hem opbloeiden. Niet iedereen zal het weten, maar het door de Bergense Elly Baltus gemaakte beeld in het gras voor het oude Raadhuisje naast de Dorpskerk is Jan van Scorel, met hem kenmerkende attributen en al.

In pauselijke kringen

Jan van Scorel bezocht de Latijnse School in Alkmaar, schilderde, ging op pioniersreis tot in het Heilig Land, werd in Rome nota bene de beheerder van de pauselijke kunstverzameling. Keerde in 1524 terug en vestigde zich in Utrecht waar hij ook kanunnik, geestelijke werd. Dat was hem beloofd door paus Adrianus de Zesde. Hij verrijkte er met zijn schildersatelier, waar wel dertig leerlingen werkten, de opkomende Hollandse schilderkunst met de vormentaal van de Italianen. Tegen het eind van zijn leven was hij ook gegrepen door het landschap en uit zorg voor het almaar oprukkende water (niet vanuit zee maar vanuit het IJsselmeer!) ontwierp hij bedijking rond de Zijpe.

Dynamisch tijdsgewricht

Ger Brusche omschreef de tijd van Van Scorel: de boekdrukkunst werd uitgevonden, Karel de Vijfde had zijn Habsburgse Rijk, er was de Beeldenstorm, Luther spijkerde zijn revolutionaire stellingen op een kerkdeur. Het was een eeuw van opbloei, met ruimte voor individuele ontplooiing. Jan van Scorel was als schilder een leerling van Jacob Corneliszoon Van Oostzanen en zelf was hij leermeester van Maarten van Heemskerkck.

Van Scorel was een voorloper. In dat opzicht is het mooi dat het Stedelijk Museum de in Schoorl woonachtige en immer pionierende kunstenaar Pé Okx heeft uitgenodigd om te reflecteren op het landschap in deze tijd.

In de expositie ‘Van water naar land’ zijn het toch die twee Schoorlaren die de grote zaal van het stadsmuseum zo treffend vullen. Kijk op stedelijkmuseumalkmaar.nl.