Ontdek de unieke verhalen die Fort op de Harssens in Den Helder herbergt

Helderse vrijwilligers houden geschiedenis levend

Fort op de Harssens maakt evenals Fort Kijkduin, Fort Westoever, Fort Dirksz Admiraal, Willemsoord, Fortwachterswoning en Fort Erfprins deel uit van de Stelling Den Helder Deze Stelling is een van de oudste nog aanwezige militaire verdedigingslinies in Nederland en werd gebouwd ter bescherming van de Marinewerf Willemsoord.

Navraag leert dat Fort op de Harssens - in tegenstelling tot Fort Kijkduin en Willemsoord - geen al te grote bekendheid geniet in Den Helder en omstreken. Uit een gesprek met vrijwilligers van het eerste uur, Jack Heerlien en Thijmen van Grondelle blijkt dat juíst Fort op de Harssens een bezoek meer dan waard is, alleen al om het feit dat dit fort rond 1950 ‘onder de aarde verdwenen is’. In 2009 werd het fort ontgraven waarmee het toegankelijk werd. Wat maakt dit fort zo uniek? We vroegen het aan Jack en Thijmen; die samen met vijf andere vrijwilligers het fort levend houden.

Granaten

Thijmen: “In de vestingwet die in 1874 in Nederland is aangenomen, werd vastgelegd welke gebieden verdedigbaar moesten zijn in geval van oorlog. Naar aanleiding van deze wet is Fort Harssens gebouwd als verdediging tegen de grootmachten die in die tijd steeds gevaarlijker werden. Rond 1879 is eerst zand op de Harssens gestort en toen het zand was ingeklonken hebben ze dit fort tussen 1879 en 1884 erop gebouwd. In 1889 volgden enkele aanpassingen in de vorm van een smederij en pantserobservatiekoepel. Uiteindelijk bestond het fort uit twee pantserkoepels met in elke koepel twee vuurmonden,” Jack Heerlien vult aan: “Het betrof hier de grootste landkanonnen die Nederland op dat moment had. De kanonnen bestreken een zeven-en-halve kilometer, want het was de bedoeling dat dit fort het Marsdiep beschermde en De Rede van Texel (ankerplaats voor schepen aan de zuidoosthoek van Texel, red.). Daar hadden ze die zware kanonnen voor nodig, want met die kanonnen verschoten ze hele zware projectielen die 450 kilo per stuk wogen. Ga maar na, in dit fort lagen zo’n 960 granaten opgeslagen en zo’n vierenhalve ton buskruit.”

Geheim

Nadat het fort in 1885 werd opgeleverd was het in 1920 alweer verlaten. De eerste ‘gebruiker’ van Fort Harssens betrof de Landmacht. Destijds huisden er in de periode van WO I maar liefst 190 manschappen in het fort. In het interbellum (de periode tussen WO I en WO II, red.) namen de Duitsers Fort op de Harssens over. De kanonnen en pantserkoepels van Duits fabricaat zijn tijdens de oorlog door de Duitse bezetter verwijderd om omgesmolten te worden voor iets anders. In 1957 kwam De Marine in beeld. “In de loop van 1960 is door de Marine in het fort een telefooncentrale geplaatst en een cryptobeheerruimte. Daar beheerden ze de zogenaamde cryptosleutels: strookjes papier met allemaal gaatjes die werden gebruikt om het telexverkeer te versleutelen. Deze telefooncentrale, die werd bemand door de Marva’s, en de cryptobeheerruimte van de Marine waren supergeheim in de periode van de Koude Oorlog. Marinemensen mochten destijds niet eens naar beneden toe. Je mocht het fort pas binnen als je er werkte of als je geautoriseerd was.”

Anekdotes

Vanaf 1980 oefende Dienst Speciale Interventies (samenwerkingsverband van Krijgsmacht en Militaire Politie, red.) in het fort. Jack: “Zij oefenden hier in het bevrijden van gijzelaars in vliegtuigen.” Thijmen: “We vinden nog steeds verfmunitie-patronen, dus het fort heeft een verhaal tot het heden aan toe.” Dit unieke verhaal en tal van andere anekdotes gaan leven tijdens een van de twee uur durende rondleidingen die door de zeven vrijwilligers worden uitgevoerd. Overigens is dat lang niet alles waar de vrijwilligers voor tekenen, want de rondleiding laat tevens zien wat er door de mannen door de jaren heen is gerestaureerd in het fort dat sinds 2016 onder het beheer van de huidige Erfgoedstichting valt.

Bed & Breakfast

“Hoe wij het fort in handen kregen? Ja, dat is wel een leuk verhaal”, schetsen Jack en Tijmen. “André Koning was ooit directeur van de Stelling Den Helder. Hij was heel erg begaan met alle forten en bunkers in Den Helder en had gewerkt op de Nieuwe Haven voor Defensie. Hij had onder andere iets te zeggen over de gebouwen op en rond de haven. Hij liet in 2009 de droge gracht rondom Fort Harssens - dat grotendeels onder de grond ligt- uitgraven door de Landmacht in het kader van een oefening. Ook werden kozijnen aangebracht en de nodige verlichting. Dit werd gesubsidieerd door het Waddenfonds. Ze hadden toen ook nog even het idee om een B&B in het fort te vestigen, maar dat was niet realiseerbaar. Er is geen water beneden en geen afvoer en al helemaal geen toiletten die je in elke kamer moet hebben. Dus dat plan ging niet door. Maar het fort stond hier wel ongebruikt. Toen dacht  André Koning in oktober 2016: ‘we gaan met alle vrijwilligers van de Stelling van Den Helder Fort op de Harssens schoonmaken’. Dus op een mooie zaterdag waren we hier met een man of twintig. Wij hadden al snel door dat we het in een dag nooit schoon zouden krijgen. Het was zo’n ongelooflijke bende hier, er lag allemaal oud hout en dat was helemaal verpulverd en bovendien zeiknat. Dat was geen klus voor een dag, dus vroegen wij aan André Koning of wij met z’n tweeën het fort in beheer konden krijgen. Dat vond hij een goed plan en drie seconden later hadden we de sleutel in handen met de opmerking: ‘veel plezier ermee’. Toen we er de eerste zondagmorgen heen gingen en om ons heen keken, hebben we met z’n tweeën eerst een potje staan janken. Zo verschrikkelijk zag het eruit, terwijl we dachten: ‘waar zijn we in godsnaam aan begonnen’?”

Hulpkrachten

Jack en Thijmen vroegen André of hij hulpkrachten kon mobiliseren en dat was mogelijk via de Stichting Herstelling. “Dat waren jongens die ons vanuit die stichting en onder professionele begeleiding wilden helpen. Wij zijn met hen aan de slag gegaan. Wij tweeën haalden van alles onder het puin vandaan en zij brachten het naar boven. Zestien à zeventien containers aan vuil hebben we eruit gehaald. Echt alles is door onze handen gegaan, want we wilden niet dat we iets zouden missen wat van belang kon zijn. Dat duurde bij elkaar een jaar, want eind 2017 hebben we de eerste rondleiding gehouden. Dat deden we toen nog met zijn tweeën. Snel daarna kwamen Jan Pieper, René Brockholz en Cees de Bruin erbij. Vanaf toen hebben we alle klussen in het fort met zijn vijven gedaan. Eind 2023 voegden Willem Vullings en Ed Koomen zich bij ons waardoor we vanaf toen met zeven man in het fort klusten en rondleidingen verzorgden.”

Thijmen: “Het was best wel spannend allemaal want ons eigen gereedschap ging stuk, dus we moesten ook wat verdienen omdat we weinig steun krijgen. Wel hebben we een paar duizend euro aan spullen gekregen vanuit een convenant tussen gemeente en Woningstichting. Dat was ook de enige keer dat we wat subsidie kregen. Voorwaarde was dat we jongelui van het ROC (Textrix Techniekopleidingen) betrokken bij onder andere het aanleggen van elektra in het fort. We zijn toen drie maanden lang alle dagen in het fort aan de gang geweest, waarbij met name Jan, Cees en René de technische begeleiding van de jongelui verzorgden. Omdat we weinig financiële middelen hebben, moeten we het dus echt hebben van de rondleidingen. We vragen vijf euro per persoon en één euro per kind. Dus een vader, moeder en twee kinderen zijn voor twaalf euro bijna twee uur zoet in het fort. Nou da’s toch geen geld voor zo’n onontdekt pareltje?”

Soldaat Pietertje

Ook kinderen zijn van harte welkom in het fort, hetzij met vrienden, hetzij met school. “Groepen kinderen nemen we mee aan de hand van ‘Soldaat Pietertje’ om de beleving voor hen zo levendig mogelijk te maken. Sowieso waken we ervoor om op de automatische piloot te gaan, want we willen voorkomen dat het een afgedraaid praatje wordt”, meldt Jack Heerlien ten overvloede want de passie druipt van de verhalen af. Een rondleiding door dit authentieke fort derhalve is zeer aan te bevelen. ‘s Winters vindt ook nog een aantal lichtjeslopen plaats met overal brandende kaarsen en petroleumlampen door het hele fort. “Dan is het stikdonker en lopen wij met een zaklamp voorop om te voorkomen dat mensen struikelen. Na afloop schenken we warme chocomelk met slagroom en glühwein. Daar helpt een aantal vrouwen van ons aan mee. En dat ook voor de prijs van slechts vijf euro p.p. We vinden het zelf leuk om te doen, en dat moet ook wel want de kosten van deze lichtjeslopen zijn net zo hoog als de entreegelden.”

Jack Heerlien: “Wat dit fort uniek maakt is het feit dat het is gelegen op een afgesloten defensieterrein met zicht op het Marsdiep en de Waddenzee, waardoor het voor veel mensen onbereikbaar is.” “Vergeet ook niet”, vult Thijmen aan: “Dat Fort op de Harssens door Nederlanders is gebouwd, in tegenstelling tot de meeste andere forten in Den Helder.”

“En...”, besluit Jack: “Het mooist aan dit fort is dat helemaal ondergronds is en voor het grootste gedeelte nog net zo authentiek als het in 1890 gebouwd is.”

Kortom, wie een uniek stapje in het verleden wil maken is bij Fort op de Harssens aan het juiste adres. Al is het alleen maar om het enthousiasme en de passie van de vrijwilligers aan den lijve te ondervinden!

Bekijk op www.stellingdenhelder.nl/contact/fort-harssens welke data beschikbaar zijn om direct in te schrijven voor de rondleidingen. Wie een privérondleiding of een rondleiding met eigen groep wenst, stuurt een mailtje naar fortharssens@gmail.com.

N.B. De vrijwilligers van Fort op de Harssens zijn continu op zoek naar spullen die herinneren aan de drie belangrijke periodes van dit fort. De 1e en 2e Wereldoorlog en de Koude oorlog.