50 jaar Sterrenwacht Saturnus Heerhugowaard: ‘Hé, die ringen zijn echt!’
HEERHUGOWAARD - Al vijftig jaar brengt Sterrenwacht Saturnus in Heerhugowaard de sterrenhemel dichter bij mensen. Wat in 1969 begon met een observatorium boven op een oude bunker tussen Alkmaar en Egmond, groeide uit tot een volwaardige publiekssterrenwacht met een moderne telescoop, een eigen Science-ruimte, een planetenpad en een grote groep bevlogen vrijwilligers. En de belangstelling voor het heelal is nog altijd springlevend.
De stichting Sterrenwacht Saturnus Heerhugowaard werd op 8 september 1976 opgericht. Het doel was vanaf het begin duidelijk: astronomie, ruimtevaart, informatica, natuur en techniek onder de aandacht brengen van een breed publiek. De geschiedenis van de sterrenwacht gaat echter al terug tot 1969, toen op een oude bunker tussen Alkmaar en Egmond het eerste observatorium werd gebouwd. De bunker staat er nog altijd.
Voormalig noodgebouw
Door de uitbreiding van Alkmaar nam de lichtvervuiling toe en moest in 1972 naar een nieuwe locatie worden gezocht. In overleg met de gemeente Heerhugowaard werd een voormalig noodgebouw van een middelbare school gevonden, op de plek waar nu het Huygens College staat. Daar ontstonden de eerste werkplaatsen en werden de eerste telescopen en monteringen gebouwd. Op het schoolplein werd geobserveerd en de bezoekersavonden werden goed bezocht.
Fotorolletjes
De belangstelling groeide en daarmee ontstond de wens voor een eigen sterrenwacht. Aan de Van Veenweg werd uiteindelijk een nieuwe plek gevonden. Er kwam een klein, kubusvormig gebouw met een koepel, waarin een zelfgebouwde Newton-telescoop met een spiegel van 38 centimeter kwam te staan. Onder de koepel was een doka, want fotograferen betekende in die tijd nog werken met fotorolletjes.
“We zijn in vijftig jaar natuurlijk enorm veranderd, vooral op technisch gebied”, vertelt vrijwilliger Eef Boschman. “Maar het uitgangspunt is hetzelfde gebleven: mensen enthousiast maken voor wat er boven ons te zien is en ze laten ervaren hoe bijzonder het heelal is.”
Computerlessen
In de jaren tachtig werden computerlessen gegeven. De opbrengsten daarvan hielpen mee om de sterrenwacht verder uit te breiden met een zaal en een werkplaats. Die werkplaats bleek al snel te klein, waarna opnieuw werd uitgebreid. Eind jaren negentig beschikte Saturnus over een goed uitgeruste sterrenwacht.
Ook de apparatuur ontwikkelde zich sterk. De houten zelfbouwtelescoop van 38 centimeter maakte plaats voor een professionele Ritchey-Chrétien-telescoop met een hoofdspiegel van twintig inch, ruim vijftig centimeter. Daarnaast zijn er verschillende kleinere telescopen en astrocamera’s.
Haarscherpe beeldden
Ook de astrofotografie is nauwelijks meer te vergelijken met die van vijftig jaar geleden. In 1976 werden foto’s gemaakt op filmrolletjes. Boschman herinnert zich een kenmerkend voorval. “Een fotorolletje werd eens naar de fotograaf gebracht en kwam terug met de mededeling: er stond toch niets op. Toen bleek dat het lenskapje er nog op zat.” Tegenwoordig worden met digitale camera’s haarscherpe opnamen gemaakt die vervolgens op de computer worden samengesteld en bewerkt. Een foto van een sterrenstelsel of nevel vraagt daarbij vaak vele uren belichting én vele uren computerwerk.
Educatief centrum
Saturnus is inmiddels een belangrijk educatief centrum in de regio. Iedere zaterdagmiddag kunnen bezoekers binnenlopen. Vrijwilligers vertellen over de astrofoto’s aan de muur en nemen bezoekers mee naar de koepel. In de Science-ruimte kunnen kinderen en volwassenen zelf experimenteren met onder meer licht, vacuüm, magnetisme en elektriciteit.
Ook scholen weten de sterrenwacht goed te vinden. Jaarlijks krijgen ongeveer duizend leerlingen een programma dat is afgestemd op hun leeftijd, met presentaties en demonstraties. “Daarnaast zijn er activiteiten tijdens het Weekend van de Wetenschap, de Nationale Zonskijkdag en de Nationale Sterrenkijkdagen. Als het weer meewerkt, komen daar honderden bezoekers op af.”
“Eigenlijk is iedereen welkom”, zegt voorzitter Paul Volman. “We ontvangen schoolklassen, maar ook verenigingen, serviceclubs en mensen die gewoon op zaterdagmiddag binnenlopen omdat ze nieuwsgierig zijn. En er zijn natuurlijk de vaste bezoekers die al jaren naar onze lezingen komen.”
Jeugdprogramma
Iedere vrijdagavond is er een lezing die voor iedereen toegankelijk is. Meestal verzorgt een van de eigen donateurs of ondersteuners de presentatie. Zaterdagavond is er een jeugdprogramma en maandelijks een knutselactiviteit. Tijdens evenementen kunnen kinderen bijvoorbeeld een zonnewijzer of waterraket maken.
Vogels
De mensen achter de sterrenwacht vormen volgens Volman een bont gezelschap. “Het zijn vogels van zeer diverse pluimage, maar de liefde voor astronomie en het delen daarvan brengt ons samen. Veel van onze vrijwilligers zijn inmiddels met pensioen en hebben daardoor tijd om zich hiervoor in te zetten. De een is handig met machines en techniek, de ander heeft ervaring met onderwijs of het werken met groepen. Samen zijn we sterk.”
De reacties van bezoekers blijven bijzonder, weet Volman. “Wie voor het eerst Saturnus door een telescoop ziet, reageert regelmatig verbaasd: ‘Hé, die ringen zijn echt!’ Ook de ontmoetingen met schoolkinderen blijven vrijwilligers bij. Zo vroeg een leerling na afloop van een bezoek niet om een hand of boks, maar om een knuffel.”
De sterrenwacht heeft inmiddels ook een planetenpad in het naastgelegen park. Het pad is ruim een halve kilometer lang en voert langs alle acht planeten. Via QR-codes kunnen bezoekers informatie over het zonnestelsel bekijken. Die codes worden jaarlijks ongeveer tweeduizend keer gescand. In 2015 werd daarnaast het stenen observatieplein met de Brou-zonnewijzer aangelegd.
Voor de toekomst zijn er nieuwe plannen. De huidige koepel is inmiddels bijna 45 jaar oud en moet worden vervangen. Ook wil Saturnus uitbreiden met een grote telescoop en de toegankelijkheid verbeteren. Een deel van de kosten kan de sterrenwacht zelf dragen, maar financiële steun van organisaties en bedrijven blijft nodig.
“Vijftig jaar is een lange tijd”, zegt Boschman. “We hopen vooral dat de jongeren die nu bij ons actief zijn het stokje overnemen. Zij zullen ongetwijfeld hun eigen weg vinden, maar hopelijk blijft die liefde voor het onderwerp en voor het delen daarvan bestaan.”
Jubileumprogramma
Sterrenwacht Saturnus viert het 50-jarig jubileum zaterdag 26 september van 11.00 tot 17.00 uur aan de Van Veenweg 98 in Heerhugowaard. Er zijn onder meer een planetarium, lezingen, demonstraties en experimenten in de Science-ruimte. Om 14.00 uur wordt de nieuwe telescoop officieel in gebruik genomen. De koepel is de hele dag geopend. De toegang is gratis; voor de planetariumvoorstellingen is vanwege de beperkte capaciteit aanmelden noodzakelijk.
Meer nieuws uit Dijk en Waard?
Ontvang de laatste updates per mail — schrijf je hier in!
Heb je ook een nieuwtje? — Tip hier onze redactie