Geveltekenboek gepresenteerd op 779ste verjaardag

Door Willem Brand

Het twee kilo wegende boek is zonder twijfel het levenswerk van Peter van Graafeiland; het telt 512 pagina’s en maar liefst 834 afbeeldingen.

Huizennamen

Al dertig jaar is voormalig stadsgids Peter van Graafeiland gefascineerd door geveltekens. Dat begon gek genoeg tijdens een lezing over archeologische vondsten in Tsjetsjenië. “In de pauze vroeg Theo Bottelier aan mij wat ik van gevelstenen wist. Al de volgende dag zijn we op de fiets door de stad gereden en kwamen we op tachtig gevelstenen uit. Met Theo heb ik toen in 1994 een eerste boek over geveltekens gemaakt.” Van de 15de tot de 18de eeuw hadden huizen van voorname burgers en ambachtslieden en winkels een naam, allereerst middels uithangborden en vanaf de stadsbrand in 1576 – toen zo’n 450 houten huizen werden verwoest en stenen huizen verplicht werden – ook middels gevelstenen. Er is niet veel veranderd, behalve dat de gevelsteen vervangen is door raamreclame. Van Graafeiland gaat niet verder dan 1795 omdat vanaf de Franse tijd huisnummering gangbaar werd

Dodendans

Kort na die uitgave ontstond Stichting Geveltekens Vereniging Haerlem (SGVH), een stichting die het op zich neemt om gevelstenen te behouden, te restaureren, te plaatsen en/of terug te plaatsen. Peter van Graafeiland vormt met Martin Busker een hecht tandem. Busker is de regelaar en Peter de man die archiefonderzoek doet. Van Graafeiland: “De oudste steen uit 1570 is van Joris en de draak en hangt in de Antoniestraat 37. Helaas ontbreekt de speer in het tafereel. In de Gouden Eeuw, vooral tussen 1600 en 1620, werden de meeste stenen geplaatst en wel in bekende winkelstraten als de Kruisstraat, de Spaarnwouderstraat, beide Houtstraten en de Barteljorisstraat. Een van de meest bijzondere is die genaamd De Dodendans uit ongeveer 1650. De afbeelding is van Italiaanse oorsprong, maar hoe hij in Haarlem is gekomen en door wie, is onbekend. In Italië ontstond commedia della’arte, straattheater dat niet alleen de draak stak met de dood maar ook met de politieke en kerkelijke elite. Op deze steen zegt de paus: Ik bid voor u, de keizer: Ik vecht voor u en de boer: Ik voed u. Ze moeten allemaal buigen voor de dood.”

Kleurenonderzoek

Goed onderhoud is essentieel want slagregens en zon doen stenen afbrokkelen. Van belang is dat ze worden gekleurd, niet met olieverf zoals vroeger maar met een beschermende verflaag. Als er geen kleur meer opzit, laat Stichting Geveltekens kleurenonderzoek doen. Soms geeft de afdeling Erfgoed geen toestemming als in haar ogen niet duidelijk is wat de oorspronkelijke kleur was. Twee jaar terug stond het huis met daarin ‘De blauwe fontein’ op de Gedempte Oude Gracht in de steigers. Helaas konden de afdeling Erfgoed en SGVH het niet eens worden over de kleur. Hoewel dit voorbeeld niet ter sprake kwam tijdens de feestelijke bijeenkomst, gaf de burgemeester in zijn toespraak toe dat de gemeente soms zijn doel voorbijschiet door van SGVH te eisen dat ze bewijst welke kleuren erop een steen zitten. Van Graafeiland tegen de krant: “Blauw is in dit geval grijs. De fontein is van Ardenner hardsteen en dat is grijs met een blauwe gloed.” Maar helaas was dit niet duidelijk te maken bij de afdeling Erfgoed en daarom kan de gevelsteen nu helaas als verloren worden beschouwd, daar hij zonder beschermende laag in zeer snel tempo uit elkaar valt. “Een grove nalatigheid van Erfgoed, als je het mij vraagt,” concludeert Van Graafeiland somber.

Verkoopaktes

Om achter de oorsprong van de geveltekens te komen doet Van Graafeiland uitgebreid archiefonderzoek. Zo pluisde hij honderden verkoopaktes uit, maar dook ook in archieven van musea om erachter te komen door welke gravures een steenhouwer was geïnspireerd. Op de laatste steen van het drieluik over Jonas aan het Spaarne zie je de Iraakse stad Ninive. Peter ontdekte een glas-in-lood kerkraam in een Engels dorp en kwam er ook achter dat die weer geïnspireerd is op een gravure waarvan de oorspronkelijke tekening in het Louvre ligt. In het boek worden ook veertig gevelstenen besproken die er niet meer zijn. De maker sluit het boek af met reclameslogans op rijm door de eeuwen heen. Erg leuk.

‘Hoe Haarlem in de gevel staat’ is voor € 39,95 te koop bij de Haarlemse boekhandel.