Onterecht vergeten in Haarlem: dichter en denker Herman Gorter (1864 – 1927)
HAARLEM - De Herman Gorterstraat ligt in het wijkje met schrijversnamen bij de Orionweg en Plesmanlaan. In deze buurt worden nieuwe woningen gerealiseerd onder de weinig poëtische naam ‘Ontwikkelzone Orionweg.’ Het woonzorgcentrum Nieuw Delftweide wordt verbouwd en de huizen aan de Helene Swartstraat worden vervangen voor nieuwbouw, alles onder toeziend oog van het straatnaambordje van Herman Gorter.
Door Marianne Overbeeke
‘Een nieuwe lente en een nieuw geluid’
Bijna iedereen kent die regel. Hij komt uit Mei, het gedicht waarmee hij in 1889 in één klap beroemd werd. Het gedicht bestaat uit maar liefst 4381 versregels en beschrijft het leven en de liefde van Mei, voorgesteld als de dochter van de zon en de maan.
Gorter werd geboren in 1864 in Wormerveer, als zoon van een dominee. Zijn vader stierf toen Herman zes jaar oud was. Zijn moeder hield met moeite het gezin draaiende door een pension te runnen. Toch kreeg hij een goede opleiding en studeerde klassieke talen in Amsterdam en werd later leraar aan een gymnasium.
In zijn jonge jaren maakte Gorter naam als een van de zogeheten Tachtigers: een beweging van schrijvers en dichters die reageerden op de 18de -eeuwse brave en nette gedichten. De Tachtigers vonden dat gedichten persoonlijk en gevoelig moesten zijn vol natuur, zintuiglijke indrukken en emoties. Gorters Mei werd hét hoogtepunt van die beweging. De lente, de liefde en het verlangen spatten van de pagina’s.
Betekenis voor de samenleving
Het bleef niet bij poëzie. Eerst raakte hij in de ban van de filosoof Spinoza, wiens werk hij vertaalde vanuit het Latijn naar het Nederlands. Daarna trok het socialisme hem steeds sterker aan. Hij vond dat kunst niet alleen mooi moest zijn, maar ook betekenis moest hebben voor de samenleving. In 1897 werd hij lid van de SDAP, de voorloper van de Partij van de Arbeid, nu Progressief Nederland.
Gorter schreef in deze periode niet alleen gedichten. Zijn brochure Het historisch materialisme. Voor arbeiders verklaard uit 1908 werd in veel landen gelezen. Daarin verkondigde Gorter dat het leven van mensen vooral wordt bepaald door geld en macht. Ideeën over geloof, wetten en moraal komen daar volgens hem uit voort, niet andersom.
Zijn leven kende ook een onrustige kant
Gorter had regelmatig last van depressies en leidde een gecompliceerd liefdesleven. Na het overlijden van zijn echtgenote had hij een relatie met twee andere vrouwen, die niets van elkaars bestaan wisten.
In de roerige jaren rond de Eerste Wereldoorlog werd Gorter steeds radicaler. Hij sloot zich aan bij de communistische partij CPN en reisde zelfs clandestien naar Moskou. Daar keerde hij zich tegen de strakke partijdiscipline van Lenin. Zijn open brief aan Lenin zorgde internationaal voor opschudding.
Aan het einde van zijn leven raakte Gorter steeds meer geïsoleerd. Zijn idealen leken ver weg, zijn gezondheid ging achteruit. In 1927 overleed hij, 62 jaar oud, tijdens een treinreis terug uit Zwitserland.
Die beroemde regel ‘’een nieuwe lente en een nieuw geluid’ is nog steeds een symbool van vernieuwing en hoop. Denk je eens in, hoe mooi en toepasselijk is het als straks deze dichtregel op een muurschildering staat, wanneer de nieuwbouw in deze wijk afgerond is?
Meer nieuws uit Haarlem?
Ontvang de laatste updates per mail — schrijf je hier in!
Heb je ook een nieuwtje? — Tip hier onze redactie