Haarlemse katten door de eeuwen heen: ‘van muizenjager tot geliefd huisgenoot’
HAARLEM - Katten in Haarlem hebben een lange weg afgelegd. Waar ze in de middeleeuwen vaak werden gevreesd en geassocieerd met hekserij en duivels, staan ze nu eerder bekend als knuffelige huisgenoten. Historica Hanneke Ronnes dook in kranten, notariële akten en archiefstukken van Haarlem en ontdekte een fascinerend beeld van hoe de stad én haar inwoners door de eeuwen heen naar katten keken.
Door Eva Sminia
“Het begon ongeveer vijftien jaar geleden, toen ik met een vriendin door historische kranten bladerde”, vertelt Hanneke. “We stuitten op allerlei verwijzingen naar katten en zagen al snel een patroon: begin negentiende eeuw werden ze vaak verguisd, aan het eind van de eeuw verschenen ze steeds vaker in vrolijke, grappige anekdotes. Je kunt het bijna vergelijken met de sociale media van nu.
Onderzoek
Het onderzoek laat zien hoe onze relatie met katten samenhangt met bredere maatschappelijke veranderingen. “Net zoals mensen emanciperen en meer inspraak krijgen, verandert ook de positie van dieren in onze samenleving. Katten illustreren dat prachtig: van praktische muizenjagers tot gewaardeerde huisgenoten en zelfs culturele iconen.”
Haarlem als microkosmos
Haarlem is een microkosmos van het landelijke verhaal. “Er waren buitenplaats-katten van rijke inwoners en stadskatjes die muizen vingen of rondzwierven. In archieven kom je bizarre verhalen tegen: een kat meegesleurd op een karrenwiel die ongedeerd bleef, of een jongen die een kat uit een boom redde (die vervolgens razendsnel zelf weer naar beneden sprong)”, vertelt Hanneke.
Negentiende eeuw beslissend
Hannekes onderzoek laat zien dat de negentiende eeuw een kantelpunt was voor de kat. “Het was een soort emancipatie voor dieren. Dierenbescherming ontstond, katten werden beter behandeld en kunstenaars en schrijvers beelden ze positiever af. In Nederland, vooral in de Randstad, werden katten zo echte stadsiconen en geliefde onderwerpen in kunst en literatuur.”
Ook in Haarlem speelden kunstenaars en intellectuelen een rol. “Katten verschenen in schilderijen (ook in die van Frans Hals), in verhalen en zelfs in redacties van literaire tijdschriften”, zegt Hanneke. “Ze waren overal, en iedereen vond er wat van (een ondier, een egoist, een mooi bontje (om te verkopen) of een levensgezel).”
Misverstanden
Hanneke weerlegt ook enkele hardnekkige misverstanden over katten. “Katten zouden solitair zijn en nauwelijks gehecht aan mensen, maar dat klopt niet. Ze vormen sterke emotionele banden met hun baasjes en communiceren op hun eigen manier: een trillend staartpuntje, zacht knipperen met de ogen, of een kopje tegen je hand.”
Meer dan een huisdier
Voor Haarlemmers met een kat is het herkenbaar: ze zijn meer dan huisdieren; ze bieden gezelschap, troost en een stukje natuur in de stad. Hanneke: “Huisdieren maken ons leven rijker en herinneren ons eraan dat we onderdeel zijn van de natuur.” Dankzij de archieven krijgen we een uniek beeld van hoe deze harige metgezellen zich door de eeuwen heen in het stadsleven hebben genesteld. Van lastpak tot geliefd stadsicoon.
Meer nieuws uit Haarlem?
Ontvang de laatste updates per mail — schrijf je hier in!
Heb je ook een nieuwtje? — Tip hier onze redactie