LOL-documentaire over het ontstaan van Landsmeer

Nieuws vr 28 aug 2026, 17:10

LANDSMEER - Landsmeer viert dit jaar zijn 700-jarig bestaan, maar doet zichzelf daarmee enkele eeuwen tekort. Dat zegt historicus Henk Wals in een documentaire die hij voor de Lokale Omroep Landsmeer maakte ter gelegenheid van het jubileum.

In de dertig minuten durende documentaire laat Wals zien dat de geschiedenis van Landsmeer niet in 1326 begint, maar waarschijnlijk al rond het jaar 1000. “Landsmeer is een ontginningsdorp”, zegt hij. “Het ontstond vanuit Broek in Waterland. Vandaaruit gingen groepen pioniers aan het werk om het hoogveen te ontwateren en het gewonnen land te bebouwen met graan en andere gewassen.”

Steeds verder naar het westen

Dat ging niet zonder problemen. Door de ontwatering zakte het veen en werd de grond na enkele tientallen jaren te nat voor landbouw. “Dan groeven ze pakweg een kilometer verderop nieuwe sloten en namen ze het land daartussen in gebruik.”

Zo trokken de ontginners steeds verder westwaarts. Op een gegeven moment was de afstand tot hun oorspronkelijke woonplaats zo groot geworden dat ze hun boerderijen verplaatsten. “Toen werd het ook tijd om een eigen parochie te beginnen”, vertelt Wals. “Broek kwam te ver te liggen. Waarschijnlijk heeft Landsmeer in die periode zijn naam gekregen. Je kunt die interpreteren als ‘langs het water’. In het gebied lagen de nodige watertjes en moerassen.”

Opvallend is dat dit vroege Landsmeer niet lag waar het huidige dorp ligt. De documentaire laat zien dat het dorp rond de twaalfde eeuw iets ten oosten van het huidige Watergang heeft gelegen.

Watergang zelf bestond toen nog niet. Volgens Thijs Willem Baaijen, deskundige op het gebied van de Waterlandse ontginningen, ontstond dat dorp pas eeuwen later, toen er een trekvaart tussen Amsterdam en Purmerend kwam.

Twee dorpen worden één

Terwijl Landsmeer zich daar ontwikkelde, was vlakbij een tweede ontginningsproject gaande. Dat begon bij het riviertje de Volger, iets ten noorden van de huidige Van Beekstraat. Ook daar ontstond een dorpje. Samen met de Archeologische Werkgroep Waterland gaat Wals in de documentaire op zoek naar sporen ervan. Met een grondboring wordt aangetoond dat hier daadwerkelijk bewoning is geweest.

Waarschijnlijk tussen 1200 en 1250 verplaatsten beide dorpjes zich naar het huidige Landsmeerse lint en gingen ze samen. “De eerste bestuurlijke fusie”, schertst Wals.

Bij Het Twiske stuitten de Waterlandse ontginners uiteindelijk op de ontginning van Oostzaan, die vanuit het westen oprukte. Verder trekken kon niet meer. Maar de bodemdaling hield niet op. Daardoor werd landbouw steeds moeilijker. Landsmeerders moesten toen op andere manieren de kost gaan verdienen.

Op zoek naar sporen in de bodem

In de documentaire spreekt Wals met verschillende deskundigen. Een belangrijke rol is weggelegd voor Thijs Willem Baaijen, die een omvangrijk boek schreef over de ontginningen van Waterland. Een medewerker van het Huis van Hilde, het archeologiemuseum van Noord-Holland, laat zien hoe een boerderij in deze periode functioneerde. Met leden van de Archeologische Werkgroep Waterland trekt Wals bovendien het veld in, op zoek naar resten van zulke boerderijen.

Maar als Landsmeer in werkelijkheid al rond het jaar 1000 ontstond, hoe moet het dan verder met de viering van de Landsmeerse verjaardag? “Gewoon zo laten”, zegt Wals. “Maar het zou leuk zijn als voortaan het ware verhaal erbij wordt verteld.”