PURMEREND – In deze rubriek gaan we terug in de tijd waarin Purmerend nog een marktstad was en het straatbeeld werd bepaald door paard en wagen, ouderwetse gevels en mensen in klederdracht. Wekelijks tonen we een oude foto van een markante plek in Purmerend en zetten die naast het huidige beeld van die locatie. We duiken kort in de geschiedenis, halen herinneringen op en laten zien hoe het stadje door de jaren heen is veranderd. Deze week: de Herengracht.
Door: Naomi Fischer
De foto’s komen uit het rijke archief van de Vereniging Historisch Purmerend (VHP). De bijbehorende verhalen worden aangeleverd door vrijwilligers van de VHP.
Herengracht door de tijd
Tot aan het begin van de twintigste eeuw bleef Purmerend vrijwel volledig omsloten binnen haar historische grachten en wallen. Pas na 1900 kwam de stad in beweging. Waar voorheen weilanden lagen, verschenen al snel de eerste uitbreidingswijken. In 1902 werd begonnen met de bouw van arbeiderswoningen in de Vooruitstraat. Maar niet veel later volgde een ambitieuzer project: een brede, groene laan vol statige herenhuizen aan de rand van het oude centrum. De gemeenteraad gaf deze straat een naam die de allure moest onderstrepen: de Herengracht.
Architect Jan Stuyt en de bouw van statige villa’s
Tussen 1903 en 1908 werd de Herengracht in rap tempo volgebouwd. In totaal verrezen er achttien royale herenhuizen en enkele stadsvilla’s. Veel van deze panden werden ontworpen door de bekende Purmerendse architect Jan Stuyt, een leerling van Pierre Cuypers. Zijn ontwerpen combineerden neoromaanse stijlelementen met kleurrijke tegeltableaus en sierlijk metselwerk, wat zorgde voor een karakteristieke uitstraling.
De mooiste villa aan de gracht is zonder twijfel Schoonoord, op nummer 18. Dit riante pand werd in opdracht van de familie Middelhof gebouwd en kreeg bij een monumenteninventarisatie als enige woning in de straat het maximale waarderingscijfer 10. Ook Villa Maria op nummer 17, eveneens een ontwerp van Stuyt, draagt bij aan het bijzondere straatbeeld.
Woonstraat voor bekende namen
De Herengracht heeft niet alleen een rijke architectuurgeschiedenis, maar ook een interessante bewonersgeschiedenis. Zo woonde architect Willem Dudok – later wereldberoemd om zijn ontwerp van het stadhuis van Hilversum – in 1911 aan de Herengracht 9. Daar raakte hij bevriend met J.J.P. Oud, die toen als opzichter werkte aan Herengracht 14, een ander ontwerp van Jan Stuyt. Die vriendschap vormde het begin van een langdurige samenwerking tussen twee vernieuwers van de Nederlandse architectuur.
Van rozenperken tot stedelijk plantsoen
De Herengracht werd van begin af aan aangelegd als een brede, lommerrijke laan. Platanen en rozenperken sierden de bermen en gaven de straat een parkachtig karakter. In de jaren tachtig verdwenen veel van deze beplantingen vanwege hoge onderhoudskosten, maar recent is een deel van het oorspronkelijke groenbeeld hersteld. Dankzij initiatieven vanuit de gemeente bloeien er inmiddels weer rozen, narcissen en sierheesters tussen het oude straatwerk.
Van deftige laan naar fietsstraat
De Herengracht is door de jaren heen altijd een bijzondere straat gebleven. In 2025 kreeg de laan een nieuwe functie: ze werd omgevormd tot officiële fietsstraat, waar auto’s nog wel mogen rijden, maar ondergeschikt zijn aan fietsers. De straat werd voorzien van rood asfalt, verhoogde parkeervakken en nieuwe verlichting. Tijdens de feestelijke opening op 9 juli fietste wethouder Pascal Verkroost als eerste over de vernieuwde laan, onder toeziend oog van buurtbewoners, die werden verrast met koffie en fietslichtjes.
Waarom de Herengracht Purmerend uniek maakt
Een bijzondere oude foto uit die tijd laat mooi zien hoe leeg het omliggende gebied destijds nog was. Daardoor reikte het zicht vanaf de Herengracht tot aan het Liduina Ziekenhuis of het RijksHBS-gebouw, dat in die tijd nog vrij in het landschap stond. Het vergezicht benadrukt hoe recent deze stadsuitbreiding eigenlijk was – en hoe snel de stad zich daarna verder ontwikkelde.
Wat ooit begon als een vooruitgeschoven woonwijk buiten de stadswal, is inmiddels een van de meest karakteristieke straten van Purmerend.
De statige herenhuizen aan de Herengracht - VPH
De Herengracht omgevormd tot officiële fietsstraat - Naomi Fischer
Vereniging Historisch Purmerend
De Vereniging Historisch Purmerend (VHP) zet zich sinds 1971 in om de rijke geschiedenis van Purmerend levend te houden. Met een uitgebreide collectie foto’s, kaarten, objecten en een eigen magazine brengt de vereniging het verleden in beeld én verhaal. Elk jaar worden lezingen, presentaties en stadswandelingen georganiseerd voor een breed publiek. Zo blijft het verhaal van Purmerend generatie op generatie bewaard.
Nieuwsgierig geworden kijk dan op de website van de Vereniging Historisch Purmerend of wordt meteen lid via deze link.
Meer nieuws uit Purmerend?
Ontvang de laatste updates per mail — schrijf je hier in!
Heb je ook een nieuwtje? — Tip hier onze redactie