PURMEREND – In deze rubriek gaan we terug in de tijd waarin Purmerend nog een marktstad was en het straatbeeld werd bepaald door paard en wagen, ouderwetse gevels en mensen in klederdracht. Wekelijks tonen we een oude foto van een markante plek in Purmerend en zetten die naast het huidige beeld van die locatie. We duiken kort in de geschiedenis, halen herinneringen op en laten zien hoe het stadje door de jaren heen is veranderd. Deze week: de Dokter Maatsbank.
Door: Naomi Fischer
De foto’s komen uit het rijke archief van de Vereniging Historisch Purmerend (VHP). De bijbehorende verhalen worden aangeleverd door vrijwilligers van de VHP.
De Maatsbank door de tijd
Huisarts Johannes Jacobus Maats
Johannes Jacobus Maats (1841–1922) was meer dan zomaar een huisarts in Purmerend. Toen hij zich in 1865 in de stad vestigde, won hij al snel de harten van zijn patiënten én stadsgenoten. Hij stond bekend als een arts die altijd bereikbaar was, eerst te paard of met de koets en vanaf 1917 zelfs per auto. Mensen met een smalle beurs konden rekenen op zijn mildheid: soms vroeg hij slechts een symbolische vergoeding, die patiënten later naar vermogen mochten aanvullen.
Maats was bovendien maatschappelijk betrokken. Hij hielp bij de oprichting van het Witte Kruis en het Rode Kruis, zette zich in voor de armenzorg en leefde bescheiden. Jubilea wilde hij het liefst in stilte voorbij laten gaan. Toch kon de stad het in 1915, bij zijn vijftigjarig jubileum, niet laten hem groots te eren. De driekleur wapperde in Purmerend, muziekkorpsen brachten hem een serenade en patiënten schonken hem een staande klok.
Toen Maats in 1922 overleed, ontstond al snel de wens om zijn nagedachtenis levend te houden.
Een modern monument
In 1926 werd dit eerbetoon concreet: in het Whereplantsoen, direct achter zijn huis aan de Bierkade 8, verscheen een monument in de vorm van een rustbank. Het ontwerp was belangeloos geschonken door Mart Stam, een jonge Purmerender die later zou uitgroeien tot een internationaal vermaard architect en pionier van het modernisme.
Stam ontwierp een vooruitstrevend en functioneel kunstwerk: een strakke betonnen zitbank met een rasterwerk en bloembakken. Het was een nuchter en modernistisch monument, in scherp contrast met de vaak klassieke gedenktekens uit die tijd. De gemeente nam het in ontvangst en beloofde zorg te dragen voor het onderhoud. Het zou het enige werk van Stam in Purmerend blijven.
Tekst gaat verder onder de afbeelding.
De originele Dr. Maatsbank, kort voor de sloop in de jaren zestig - VHP
Verval en sloop
De belofte van onderhoud bleek echter weinig waard. Al in de jaren dertig werd er kritisch geschreven over de Maatsbank. In de jaren veertig werd het monument zelfs omschreven als “niet meer dan een skelet, omhangen met verroest prikkeldraad – onooglijk en vuil”. Een opknapbeurt in 1948 bracht tijdelijk verbetering, maar het monument raakte al snel opnieuw in verval.
In de jaren zestig viel uiteindelijk het doek. Bij de verbreding van de stadsgracht werd de bank zonder veel omhaal gesloopt. Alleen de gedenkplaat bleef bewaard en kreeg in 1968 een plek in een eenvoudig monumentje aan de Bierkade, voor het voormalige woonhuis en de praktijk van Maats.
Een replica
Pas in de jaren 2000 kwam de herinnering aan de Maatsbank opnieuw in beeld. In 2009 besloot de gemeente een replica te laten maken. Dat leidde tot discussie: omwonenden vreesden dat een nieuwe bank in het plantsoen overlast zou aantrekken. Uiteindelijk werd gekozen voor een plaats achter het stadhuis, in het Cramwinckelplantsoen.
In 2011 ontwierp kunstenaar Hans van Houwelingen de reconstructie, gebaseerd op de originele tekeningen van Mart Stam. Het project kostte zo’n dertigduizend euro. Toch was er kritiek: het oorspronkelijke beton werd vervangen door metaal, waardoor het karakter van het ontwerp minder krachtig zou zijn.
Vandaag staat de replica nog altijd achter het stadhuis. Het monument is echter niet prominent aanwezig; het wordt regelmatig overwoekerd door groen en de gedenkplaat is moeilijk leesbaar. Lokale partijen wezen al meermaals op de noodzaak van structureel onderhoud, zodat dit bijzondere stukje erfgoed niet opnieuw in de vergetelheid raakt.
Erfgoed met een verhaal
De Dokter Maatsbank is veel meer dan een zitbank. Het is een monument dat de dankbaarheid van een stad voor een toegewijde huisarts uitdrukt, en tegelijkertijd een tastbare herinnering aan de vroege carrière van een architect die later wereldberoemd werd.
Tekst gaat verder onder de afbeelding.
De replica van Dr. Maatsbank, ruim een halve eeuw later in het plantsoen achter het stadhuis - Naomi Fischer
Vereniging Historisch Purmerend
De Vereniging Historisch Purmerend (VHP) zet zich sinds 1971 in om de rijke geschiedenis van Purmerend levend te houden. Met een uitgebreide collectie foto’s, kaarten, objecten en een eigen magazine brengt de vereniging het verleden in beeld én verhaal. Elk jaar worden lezingen, presentaties en stadswandelingen georganiseerd voor een breed publiek. Zo blijft het verhaal van Purmerend generatie op generatie bewaard.
Nieuwsgierig geworden kijk dan op de website van de Vereniging Historisch Purmerend of wordt meteen lid via deze link.
Meer nieuws uit Purmerend?
Ontvang de laatste updates per mail — schrijf je hier in!
Heb je ook een nieuwtje? — Tip hier onze redactie