De trein naar het onbekende

"We gaan maar een paar dagen weg." Het zijn woorden die verschillende kinderen zich later nog herinneren. Op het perron van station Hollands Spoor in Den Haag proberen moeders hun kinderen gerust te stellen. Koffers, dekens en een enkele kinderwagen staan tussen honderden andere bagagestukken. Hier en daar wordt zacht gesproken, maar de gespannen gezichten verraden dat niemand precies weet wat er staat te gebeuren.

Door Philip van den Berg

Het is begin september 1944. Dolle Dinsdag heeft onder Nederlandse nationaalsocialisten een golf van paniek veroorzaakt. Ook tientallen NSB-gezinnen uit het Westland verlaten halsoverkop hun huis. Sommigen volgen het dringende advies van plaatselijke NSB-bestuurders, die waarschuwen voor een geallieerde invasie. Anderen hopen na enkele dagen gewoon weer terug te keren.

Op het perron ontmoeten bekenden elkaar. Jongens en meisjes die elkaar normaal gesproken zagen tijdens bijeenkomsten van de Nationale Jeugdstorm in onder meer Monster, Naaldwijk en Den Haag, staan nu met hun ouders tussen honderden andere evacués te wachten op een trein waarvan de bestemming nauwelijks bekend is. Voor de meeste kinderen voelt het als een onverwacht avontuur. Voor hun ouders allerminst.

Verder dan Drenthe

Wanneer de trein eindelijk vertrekt, blijkt al snel dat lang niet iedereen een plaats heeft gekregen in een gewone wagon. Sommigen reizen in open goederenwagens. Op de houten vloer ligt stro. Achter in de wagon staan enkele lege emmers. Bij mogelijke luchtaanvallen zouden open wagons veiliger zijn dan gesloten rijtuigen, zo is hun verteld.

De oudere kinderen helpen hun moeder met de bagage of letten op hun jongere broertjes en zusjes. Waarom ze precies vertrekken, weten velen nauwelijks. Enkele jaren later wordt een voormalige Westlandse Jeugdstormer tijdens een verhoor gevraagd waarom hij destijds wegging. Zijn antwoord is opvallend kort. "Waarom wist ik niet."

Aanvankelijk doen allerlei geruchten de ronde. Een moeder vertelt haar kinderen dat de trein waarschijnlijk naar kamp Westerbork rijdt. Anderen denken dat ze tijdelijk ergens in het Noordoosten zullen worden ondergebracht. Maar de trein stopt niet. Via het oosten van Nederland rijdt hij verder, de Duitse grens over.

De oorlog komt dichterbij

Langzaam dringt het besef door dat deze reis heel anders zal verlopen dan velen zich hadden voorgesteld. De eerste dagen zijn vooral een aaneenschakeling van wachten. Regelmatig staat de trein uren stil op rangeerterreinen om voorrang te verlenen aan munitie- of hospitaaltreinen. Af en toe klinken sirenes. Geallieerde vliegtuigen verschijnen regelmatig hoog in de lucht. Voor veel Westlandse kinderen is het de eerste keer dat zij de oorlog van zo dichtbij meemaken.

Na dagen reizen bereiken verschillende evacuatietreinen hun bestemming in het noordwesten van nazi-Duitsland, de regio’s Niedersachsen en Nordrhein-Westfalen. Gezinnen worden verspreid over dorpen en steden. Sommigen belanden in scholen of andere openbare gebouwen, waar

vrouwen en kinderen met tientallen tegelijk worden ondergebracht. Naarmate de oorlog voortduurt en steeds meer Nederlandse evacués arriveren, verslechteren de omstandigheden merkbaar. Voor de jongste kinderen blijft het vooral een onbegrijpelijke reis. Voor de oudere jongens en meisjes begint dan pas een heel nieuw hoofdstuk. Zij zijn oud genoeg om te werken, maar te jong om zelf over hun toekomst te beslissen. En juist dat zal hun leven ingrijpend veranderen.

Voor veel oudere jongens verandert de situatie al kort na aankomst. Waar hun jongere broertjes en zusjes bij hun moeder blijven, moeten zij zich melden bij het Duitse Arbeitsamt. Vanaf dat moment bepaalt niet langer het gezin, maar de Duitse oorlogsorganisatie waar zij terechtkomen. Dat overkomt ook Gerard B. uit Wateringen. Samen met zijn oudere zus en vader is hij in Noord-Duitsland terechtgekomen. Ondanks zijn jonge leeftijd wordt hij ingedeeld bij de Luftwaffe in de havenstad Kiel. Geallieerde vliegtuigen verschijnen regelmatig hoog in de lucht boven Kiel. Van een militaire opleiding is nog geen sprake. Eerst verricht hij allerlei ondersteunende werkzaamheden. Hij helpt bij het camoufleren van opslagplaatsen en militair materieel en graaft mee aan loopgraven rond de stad. De oorlog, die tijdens de treinreis nog op afstand leek, komt zo elke dag een stukje dichterbij.

Ook andere Westlandse Jeugdstormers maken een vergelijkbare ontwikkeling door. Sommigen worden ondergebracht in zogenoemde Weersportkampen. Officieel draait het daar om sport, kaartlezen en lichamelijke oefening. Een voormalige Westlandse deelnemer verklaart na de oorlog dat het "veel weg had van de padvinderij". Pas later wordt duidelijk dat de kampen jongeren moesten voorbereiden op een mogelijke inzet voor de Duitse oorlogvoering. Niet iedereen gaat daarin mee. Wanneer enkele Westlandse jongens de stap naar de Waffen-SS weigeren, worden zij elders geplaatst. Toch ontkomen ook zij niet aan werkzaamheden die rechtstreeks bijdragen aan de Duitse verdediging.

Nog niet naar huis

Intussen proberen ook de meisjes hun weg te vinden. Een Westlands meisje dat lid is van de Nationale Jeugdstorm schrijft in een brief over een onverwachte ontmoeting met een bekende kameraad uit het Westland. Hun gesprek duurt maar kort. Daarna scheiden hun wegen zich opnieuw. Zelf wordt zij ingezet bij de verzorging van kinderen, terwijl haar kameraad onderweg is naar een Duitse militaire organisatie. Juist die korte ontmoeting laat zien hoe de oorlog leeftijdgenoten, die elkaar enkele dagen eerder nog in het Westland zagen, in totaal verschillende richtingen voert.

Terwijl de Geallieerde bombardementen in alle hevigheid blijven aanhouden, is het werk dat ze verrichten levensgevaarlijk. Elke dag loeien de sirenes boven Noord-Duitse steden: havens, spoorwegen en militaire installaties vormen het doelwit van geallieerde vliegtuigen. Dat de inzet van de jeugdige Westlanders allerminst zonder risico is, blijkt uit het lot van Jan A. uit De Lier. Ook hij komt terecht bij de Luftwaffe en wordt als Flakhelfer ingezet bij de luchtafweer in de havenstad rond Kiel. Op Oudejaarsdag 1944 slaat het noodlot toe. Tijdens een zwaar geallieerd bombardement op de havenstad raakt de zestienjarige Westlander dodelijk gewond. Voor zijn familie eindigt de vlucht die na Dolle Dinsdag begon in een persoonlijk drama, honderden kilometers van huis.

Jan is niet de enige die merkt hoe snel een tijdelijke evacuatie verandert in een harde werkelijkheid. Voor de Westlandse Jeugdstormleden is nauwelijks sprake van een eigen keuze. Zij zijn te jong om hun eigen weg te bepalen, maar oud genoeg om door de Duitse autoriteiten als arbeidskracht of hulp bij de verdediging te worden ingezet.

Wat begon als een vlucht uit angst voor de oprukkende geallieerden, mondt voor velen uit in een dagelijks gevecht om zich staande te houden in een land dat steeds verder afglijdt naar de ondergang. Wanneer in het voorjaar van 1945 de oorlog ten einde loopt, hopen veel Westlandse kinderen eindelijk naar huis terug te kunnen keren. Ze weten dan nog niet dat hun moeilijkste tijd voor sommigen pas begint.

Volgende week deel 3: Thuiskomen in een verdeeld Nederland

Een verhaal waarom de oorlog voor de kinderen van Dolle Dinsdag niet eindigde op 8 mei 1945.