Amsterdamse Schoolarchitectuur in Amsterdam-Noord

Dirk Roos (vrijwilliger Historisch Centrum Amsterdam-Noord)

"We beginnen onze tocht op het punt waar de Buiksloterwegpont aankomt in Noord. Daar zien we een huis met een hoog puntdak, het café-restaurant Polly Goudvisch. Dit gebouw uit 1929 was het kantoor van de Dienst Gemeenteveren. Die dienst fuseerde in 1943 met de Gemeentetram tot het Gemeentevervoerbedrijf. Het GVB verliet dit pand begin jaren 1980. Het is gebouwd in een verstrakte variant van de Amsterdamse School.

De “verstrakte” vorm van deze bouwstijl houdt in: vlakke gevels, hooguit versierd door speels gebruik van verschillende soorten baksteen, soms in patronen op zijn kant of in kartelrandjes geplaatst. In Noord is daarmee de versiering van de gebouwen vaak soberder dan “in de stad”.

Voormalige post van de waterpolitie

We gaan verder langs het Noordhollands kanaal en zien al gauw een wit houten gebouw. Dit is een voormalige post van de waterpolitie, oorspronkelijk met een agentenkamer, een commandantskamer, een fietsenstalling en twee cellen. Tegenwoordig is het een woonhuis. De bouwstijl is die van de Amsterdamse School, in een landelijke variant. In de noklijst zijn ventilatie-openingen voor de cellen te zien. De post werd omstreeks 1965 gesloten.

We gaan verder rechtdoor naar de Van der Pekstraat. Deze straat is vernoemd naar de architect Jan Ernst van der Pek (1865-1919), die vrijwel deze hele buurt heeft ontworpen in een traditioneel functionele stijl. Geen Amsterdamse School, maar wel mooi. Karakteristiek in de Van der Pekbuurt zijn de strakke, hardgebakken gele bakstenen banden in de huizengevels, speklagen genaamd.

Bloemenbuurt

Aan het eind van de Van der Pekstraat komen we in de Bloemenbuurt. We slaan linksaf, de Distelweg in. Daar vinden we aan de rechterzijde Disteldorp, dat bestaat uit 224 noodwoningen, gebouwd in 1918. Dit dorp was bedoeld om voor ten hoogste dertig jaar onderdak te bieden aan mensen die de binnenstad uit moesten in verband met sanering. Poortwoningen versterken de intieme sfeer en doen door hun constructie en uitstraling denken aan de Amsterdamse School. Aan het Distelplein staan enkele panden met luifels, oorspronkelijk winkelpanden.

De Gemeentelijke Woningdienst had opzichteressen in dienst om toezicht op de bewoning te houden. Zij controleerden op netheid en onderhoud van de woningen, zagen toe op de sociale orde in het dorp en haalden ook wekelijks de huur op. Sommige bewoners ervoeren dat als betuttelend, anderen waren blij met de ondersteuning. Het badhuis, gebouwd in de vorm van een Noordhollandse stolpboerderij, telde acht douchecabines. De woningen in Disteldorp kregen bij de renovatie in 1983 douches. Het badhuis heeft nu een woonfunctie.

Papaverhoek

We gaan nu verder om het NH Hotel heen naar de Papaverhoek. Hier staan twee aan elkaar gebouwde, prachtige Amsterdamse-Schoolgebouwen, voormalige scholen voor Lager Onderwijs. Als zeldzame uitzondering is ook het interieur van een dezer scholen, met name het trappenhuis, nog oorspronkelijk en intact. Een foto van dit gebouw zag u vorige week al in de Inleiding van deze serie. De Papaverschool links, kreeg acht klaslokalen en een gymzaal en dateert uit 1924. In dat zelfde jaar werd de rechter Lavenderschool aanbesteed, met zes klaslokalen. Er zijn nu studio’s voor statushouders en jonge starters.

We gaan nu verder de Papaverweg op tot we links de Korte Papaverweg bereiken. Die slaan we in. Aan het eind, rechts, vinden we een kantoor van de Stadsreiniging, gebouwd in 1933. De overstekende kap toont de invloed van de Amerikaanse architect Frank Lloyd Wright (1867-1959). Dit gebouw bevat nu woningen.

Fraai gerestaureerd

We keren nu terug en gaan naar het Mosveld. Midden op dit plein zien we een fraai gerestaureerd pand uit 1923 dat oorspronkelijk bestond uit twee winkels met bovenwoningen (architect G.J. Rutgers [1877-1962]). Sinds 2017 biedt het onderdak aan een filiaal van de openbare bibliotheek, de OBA Mosplein.

Aan de andere kant van het Mosplein zien we een opvallende puntgevel met het opschrift Astoria. Dit is de voormalige bioscoop Astoria, gebouwd in 1929 naar ontwerp van Willem Noorlander (1877-1940). Ten tijde van de opening van Astoria in mei 1929 was dit de enige officiële bioscoop in Noord. In 1966 werd de bioscoop gesloten vanwege het teruglopende aantal bezoekers. Daarna kwam er een filiaal in van Albert Heijn. In 2012 is het bovenste deel van het pand verbouwd tot twaalf appartementen, waartoe in de gevels extra ramen zijn gemaakt. Onderin bleef supermarkt.

Glas-in-loodramen

We gaan verder de Bloemenwijk in, naar de Clematisstraat. Daar vinden we op nummer 25 het kerkgebouw van de Apostolische Gemeente, ontworpen door Cornelis Kruyswijk (1884-1935) en gebouwd in 1934. In tegenstelling tot de meeste kerken is het geen vrijstaand gebouw. Het is ingepast in een blok met woningen uit 1925 ontworpen door A.H. van Wamelen (1885-1962). Dit pand in Noord was het zesde gebouw van de Hersteld Apostolischen in Amsterdam. Architect Kruyswijk heeft ook de negen glas-in-loodramen ontworpen, die zijn gemaakt door glazenier Henk Schilling (1893-1934). Het gebouw is nog altijd in gebruik bij de apostolische gemeente van Amsterdam-Noord.

Let ook op de details van de woningen op het plein voor de kerk, met gesneden raamkozijnen en gepunte huisnummerplaatjes. Deze Andoornstraat vormt een plein in het “Noorlanderblok”, een wijk tussen Mosveld, Wingerdweg, Berberisstraat en Clematisstraat, ontworpen voor arbeiders door Willem Noorlander, en gebouwd in 1919-1920. Deze wijk bestaat uit vier blokken met woningen, met tentdaken op de hoekpanden.

Garagebedrijf

We gaan verder naar de Kamperfoelieweg. Daar ligt tussen de Ribesstraat en de Hortensiastraat een blokje winkel-woonhuizen, gebouwd in 1932. In het midden van dit blokje vestigde zich de vierde bakkerij in Noord van de coöperatie Samenwerking (mede opgericht door wethouder Floor Wibaut). Omstreeks 1965 nam de coöperatie, inmiddels gefuseerd tot Co-op, een nieuwe bakkerij in gebruik in West. De vestiging in Noord werd toen gesloten. Tegenwoordig zit daar een garagebedrijf.

We keren nu terug naar de Wingerdweg. Hier zien we op nummer 98 een kinderdagverblijf, gebouwd in 1929-1930. Dit is de eerste voor dat doel ontworpen kinderbewaarplaats in Amsterdam, waardoor moeders aan het arbeidsproces konden gaan deelnemen. Het is nu kinderdagverblijf Johanna Margaretha, ontworpen door Theo Roetering (1887-1953). Let op de fraaie ingangspartij.

Steigerende paardjes

Daartegenover, in de Azaleastraat, vinden we op nummer 19-21 een strak gebouw uit 1931 van twee scholen: één voor Lager Onderwijs (de Azaleaschool) en één voor kleuters (de Latherusschool). Het is ontworpen door de architecten Nico Lansdorp (1885-1968) en Menno N. Lansdorp (1927-2008) (vader en zoon) voor Publieke Werken. Ter weerszijden van het centrale raam staan twee beeldjes van Hildo Krop. Deze steigerende paardjes zijn wat moeilijk te zien en van één ervan ontbreekt het kopje. Het gebouw is nog steeds in gebruik als Montessorischool Azalea.

Op Wingerdweg nummer 38-40 zien we de voormalige centrale van de gemeentelijke telefoondienst. Albert Boeken (1891-1951) ontwierp dit gebouw in 1924. Het was een volautomatische centrale, dus zonder tussenkomst van een telefoniste, hetgeen in 1924 nog relatief nieuw was. Om dat te benadrukken maakte beeldhouwer Hildo Krop onder/naast de ramen op de begane grond in de voorgevel een reeks gevelstenen die de tekst "Doe het zelf" laten zien, benevens een man en een vrouw verbonden door een telefoonkabel. KPN heeft het gebouw tot circa 2024 gebruikt. Momenteel is het pand beklad en verwaarloosd. Er zijn (betwiste) plannen om hier horeca te vestigen.

Medisch bedrijfsverzamelgebouw

Naast de telefooncentrale staan aan de Wingerdweg aan elkaar vastgebouwd twee schoolgebouwen, prachtig de bocht van de weg volgend. De scholen zijn gebouwd in 1926 naar ontwerp van architect Nico Lansdorp (1885-1968). De oorspronkelijke Resedaschool en Wingerdschool voor openbaar lager onderwijs zijn vertrokken; het is nu een medisch bedrijfsverzamelgebouw.

De beide scholen tonen aan de buitenkant twee portiekbekroningen (kabouter op een slak, en een vos) en vele gevelsteentjes tussen de ramen, allemaal van gebakken aarde, ontworpen door Hildo Krop. De twee trappenhuizen zijn nog redelijk intact. De leuningen bestaan uit een speelse mengeling van grote en kleine bollen en ronde staven. Buiten worden elk van de trappenhuizen aan de achterzijde van het gebouw sinds 1995 bekroond door goudkleurige engelbewaarsters, zittende vrouwenfiguren van beeldhouwster Elisabet Stienstra.