PURMEREND - Wie de Nicolaaskerk aan de Kaasmarkt wel eens heeft bezocht of met enige regelmaat binnenstapt, mag het niet ontgaan zijn: het enorme orgel dat de kerk siert. Het Garrels-orgel. Een orgel dat een rijke geschiedenis kent maar onterecht een stoffig imago geniet.
Ik geef het maar eerlijk toe: ik kijk niet per se uit naar dit interview. Het is niet dat ik niet van instrumenten of muziek houd, allesbehalve. Vroeger wilde ik altijd drumlessen volgen, maar na een stevige ontmoediging van mijn muziekleraar op de middelbare school (‘Je spele as un josti’) zette ik dat maar van me af. Goed, jij en ik begrijpen; een drumstel is geen orgel, een organist niet mijn muziekleraar van toen. Maar toch.
Wereldberoemd orgel
Bij binnenkomst in de Nicolaaskerk staat fotograaf Han Giskes mijn afspraak van vandaag al te dirigeren voor zijn lens. Peter van Voorst, 82 lentes jong, organist en mede-oprichter en voorzitter van Stichting Garrelsorgel Purmerend. Achter hem verstopt zich ver in de hoogte het hoofdonderwerp van deze ochtend: het enorme Garrels-orgel. Een wereldberoemd orgel, in Purmerend.
De rijke geschiedenis van het Garrels-orgel
Ik schud hem, Peter, niet het orgel, de hand en nog voor ik mijn blocnote uit mijn tas tover begint hij, Peter dus, te vertellen. “Dit orgel heeft zo’n bijzonder rijke geschiedenis. Het sneuvelde bijna, twee keer zelfs.” In 1742 voltooide orgelmaker Rudolph Garrels het orgel, in de Grote Kerk van Purmerend. Het oudste pijpwerk dateert zelfs uit de tijd voor de reformatie. Uit 1520 om precies te zijn.
Peter: “Vanwege de afbraak van die kerk in 1850 leek het er even op dat het orgel verloren zou gaan, maar gelukkig wist men het te redden en werd het in 1854 weer bespeeld.” De laatste zwijgzame periode van het orgel kwam later, in 1976 toen het werd gedemonteerd en gerestaureerd. Het stond opgeslagen in een loods gelegen aan de Kaasmarkt. Pas na 26 jaar keerde het orgel terug in de kerk. Sindsdien staat het hier fier overeind, in een nieuw jasje, de historie dragend met trots.
Het beschrijven van die geschiedenis verdient wel meer dan een pagina in de krant, maar voor nu neemt Peter mij dan toch maar mee om het apparaat in actie te zien.
Hobby-organist
Peter is al vijftig jaar organist. “Op amateurniveau, voor het plezier”, benadrukt hij. Maar ondertussen weet hij iedere functie te vinden. Weet hij hoe de lucht voorheen werd aangetrapt door ‘lui’, die zoals mensen op een stepapparaat in de sportschool trappelden tot in de oneindigheid. Tegenwoordig is dat niet meer nodig. Peter drukt met een simpele druk op de knop het geheel in bedrijf, waarna het apparaat gehoorzaam haar balken op en neer beweegt.
Ik voel me ietwat onwennig op het eeuwenoude platform inclusief instrument, voel het gekraak onder mijn voeten, maar Peter voelt zich overduidelijk thuis. Op zijn gemak. Hij kruipt achter het instrumentale bouwwerk en terwijl zijn vingers de melodieën uit zijn herinneringen volgen, verwonder ik mij verder over dit énorme bakbeest. De drie rijen aan toetsen, de registers, de stemmen en de variaties in grootte van de pijpen. Grotesk, glimmend, bijna glinsterend, bijna op het kitscherige af.
En ik weet niet of het komt door Peters nuchtere enthousiasme, door de grootsheid of de muziek. Maar het raakt me. Ik laat mijn pen even zweven in niemandsland boven het papier. Nu even niet. Nu even genieten. In mijn hoofd krijgen de klanken steeds meer kleur. Wát een instrument, wat een bofkont ben ik. Dat ik hier samen met een zelf gebombardeerde amateur-organist mag genieten van hetgeen er van zijn hand komt. Ogen open, terug naar het orgel.
Artikel gaat verder onder de afbeelding.
Nog geen vergane glorie
Waar in vroegere tijden, toen de kerk nog (meer) diende als ontmoetingsplaats, het orgel werd gebruikt om de kerkgangers te vermaken en temmen, dient het orgel hedendaags een ander doel. Peter: “We proberen met de stichting concerten te organiseren met jonge musici. Wel geschoolde, serieuze namen. Je moet het oude blijven eren maar ook blijven vernieuwen. Daar een fijne balans in aanbrengen.” En dat lukt behoorlijk. Afgelopen juli nog. Op veler verzoek waren wederom te gast de Spaanse organist Victor Baena de la Torre, de violiste Lisette Carlebur en de mezzosopraan Femke Hulsman. Er kwamen er ruim 120 mensen op het concert af.
Het Garrels-orgel wordt in de kerk overigens vergezeld door een tweetal andere orgels. Het Bätz-orgel (een historisch éénklaviers orgel) en het Witte Orgel (een twee-klaviers orgel met aangehangen pedaal). Bijzonder, volgens Peter, want drie orgels in één kerk dat komt bijna niet voor.
Programma Garrels-orgel
Wil jij het orgel ook eens in actie zien en horen? Tijdens de open dagen, eens per maand op zaterdag, de komende is op 29 augustus, kun je het Garrels-orgel tussen 11.00 tot 16.00 uur zelf bezoeken. Toegang is gratis.
Ook komende maanden staat er zat op het programma betreffende concerten. Houd hiervoor onze kanalen in de gaten. Kijk voor meer informatie over de open zaterdagen en de concerten op www.garrelsorgelpurmerend.nl.
Meer nieuws uit Purmerend?
Ontvang de laatste updates per mail — schrijf je hier in!
Heb je ook een nieuwtje? — Tip hier onze redactie