Romeins ziekenhuis Zwammerdam: ontdek Nigrvm Pvllvm
ALPHEN - Alphen aan den Rijn heeft meer dan één Romeins verhaal te vertellen. Een stukje verderop langs de Oude Rijn, in het huidige Zwammerdam, lag een tweede Romeins fort: Nigrvm Pvllvm. Minder bekend dan Castellum Albaniana, maar zeker niet minder bijzonder. En in het najaar van 2026 krijgt deze plek er iets unieks bij: een nagebouwd Romeins hospitaal. Een primeur voor heel Nederland.
Zwarte aarde
Nigrvm Pvllvm betekent ‘zwarte aarde’, een naam die vermoedelijk verwijst naar het opvallende kleurcontrast van de rivieroevers. Wat nu het rustige Zwammerdam is, was 2.000 jaar geleden een levendige Romeinse nederzetting: compleet met fort, haven, kampdorp en vaarverbindingen.
Het fort werd gebouwd tussen 47 en 50 na Christus en was het kleinste fort langs de Rijn, met plek voor ongeveer 300 soldaten. Het werd eerst in hout opgetrokken, na verwoesting herbouwd, en in 175 na Christus definitief in steen uitgevoerd. Binnen de muren lagen soldatenbarakken, een hoofdgebouw (de principia), graanschuren en een ziekenhuis, voor die tijd uitzonderlijk vooruitstrevend.
De resten van het fort liggen op het huidige terrein van zorginstelling Ipse de Bruggen. Tijdens archeologische opgravingen in de jaren zeventig werd de structuur van het castellum zichtbaar, met onder meer muren, poorten en het hoofdgebouw.
Zwammerdamschepen
Nigrvm Pvllvm kreeg internationale bekendheid door een spectaculaire ontdekking. In de jaren zeventig werden bij de Oude Rijn zes houten Romeinse vaartuigen opgegraven: drie grote platbodems die als militaire transportschepen dienden, en drie boomstamkano’s die later waarschijnlijk als visbun werden gebruikt: een soort drijvende houten kooi in het water waarin levende vis vers werd gehouden totdat die werd gegeten of verkocht. Ze lagen begraven in wat ooit de Romeinse haven was.
De vondst trok in 1974 zo veel aandacht dat koningin Juliana persoonlijk langskwam. En dat is niet voor niets: dankzij de uitzonderlijk goede conservering van het hout behoren de Zwammerdamschepen tot de belangrijkste Romeinse vondsten in Nederland. Ze maken deel uit van het UNESCO Werelderfgoed Neder-Germaanse Limes.
De originele schepen worden momenteel gerestaureerd in Museumpark Archeon, waar bezoekers live kunnen volgen hoe het eeuwenoude hout zorgvuldig wordt geconserveerd en stap voor stap zijn oorspronkelijke vorm terugkrijgt.
Het Romeinse hospitaal
In het najaar van 2026 start op het terrein van Ipse de Bruggen de bouw van een nagebouwd Romeins hospitaal. Nergens anders in Nederland is een Romeins hospitaal in fysieke vorm te zien. Zwammerdam krijgt daarmee een landelijke primeur.
Het hospitaal krijgt onder meer een operatiekamer, een wachtkamer en een kruidentuin. Wat het project extra bijzonder maakt: cliënten van Ipse de Bruggen worden er actief bij betrokken. De dagbestedingsgroep De Houtisten werkt mee aan de bouw. Zo ontmoeten de zorg van vroeger en nu elkaar op dezelfde plek, op hetzelfde terrein waar het Romeinse fort ooit stond.
Het project wordt gerealiseerd in samenwerking met cliënten, bedrijven en studenten, en wordt mogelijk gemaakt door subsidies van de provincie, de gemeente en andere sponsoren.
Zelf bezoeken?
Op het terrein van Ipse de Bruggen in Zwammerdam bevindt zich het bezoekerscentrum De Haven. Hier is een collectie bijzondere vondsten te zien, waaronder een Romeins parfumflesje, een bronzen armband en een sierlijke schildknop uit circa 100 na Christus. Ook zijn er onderdelen van de beroemde Zwammerdamschepen te bekijken, en kunnen bezoekers wandelen door de Castellumtuin met de ruïne van de principia. Elke dinsdag is er een gratis rondleiding.
Meer informatie vind je op nigrumpullum.nl.
Meer nieuws uit Alphen aan den Rijn?
Ontvang de laatste updates per mail — schrijf je hier in!
Heb je ook een nieuwtje? — Tip hier onze redactie